चितोऽग्निरुद्वहन्यज्ञं पक्षाभ्यां तान्प्रबाधते। मन्त्रै प्रशमिताह्येते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम्
वेदीवर रचलेला अग्नी यज्ञ उचलतो आणि आपल्या पंखांनी त्यांना दूर लोटतो; मंत्रांनी शांत झाल्यावर हे हवितील भाग घेत नाहीत.
तपस्ये बृदुक्थस्य पुत्रो भूमिमुपाश्रितः। अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिरीड्यते
बृदुक्ताचा तपस्वी पुत्र पृथ्वीवर आश्रय घेतो; अग्निहोत्र अर्पण होत असताना, तो पृथ्वीवरील सज्जनांकडून स्तुतीला पात्र ठरतो.
रथन्तरश्चतपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते। मित्रविन्दा तथा भार्या हविरध्वर्यवो विदुः ।।*
रत्हंतर हा तपस्येचा पुत्र मानला जातो; अग्नी त्याच्याप्रमाणे प्रसिद्ध आहे. मित्रविंदा ही त्याची पत्नी आहे आणि यज्ञातील हवि पुरोहितांना माहीत असते.
एतैः सह महाभाग तपस्तेजस्विभिर्नृप'। मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः
हे सर्व महान आणि तेजस्वी तपस्वी, राजन, यांच्या सोबत तो आपल्या कीर्तीमंत पुत्रांसह अत्यंत आनंदित झाला.
आपस्य मुदिता भार्या सा चास्य परमाप्रिया। भूपतिं भूतकर्तारं जनयामास पावकम्
आपस ही त्याची आनंदी पत्नी होती आणि ती त्याला सर्वांत प्रिय होती; तिने पावक या सर्व भूतांचे स्वामी आणि सृष्टीकर्ता याला जन्म दिला.
भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम्। आत्मा भुवनकर्ता च सोऽध्वरेषु द्विजातिभिः
ती सर्व भूतांची पावकाची पत्नी म्हणून ओळखली जाते; तोच आत्मा, जगांचा सर्जक आहे आणि यज्ञांत द्विजांकडून पूजिला जातो.
महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः। भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः
तो येथे सर्व महान भूतांचा स्वामी, तेजस्वी आणि महात्मा पावक, नेहमी संचार करतो.
अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते। आज्यं वहतियो हव्यं सर्वलोकस् पावकः
अग्नी, जो गृहस्वामी म्हणून ओळखला जातो, तो नेहमी यज्ञांत पूजिला जातो; पावक सर्व लोकांसाठी तुप आणि हवि वाहून नेतो.
अपांगर्भो महाभागः सत्वभुग्यो महाद्भुतः। भूपतिर्भूतकर्ता च महतः पतिरुच्यते
तो तेजस्वी, जलाचा गर्भ आहे, सत्त्वाचा आस्वाद घेणारा आणि विलक्षण सामर्थ्यवान आहे. तो पृथ्वीचा स्वामी, सर्व जीवांचा सर्जक आणि मोठ्यांचा अधिपती म्हणून ओळखला जातो.
मता वहन्तो हव्यानि तस्याग्नेरप्रजाऽभवन्। अग्निष्टोमस्तु नियतः क्रतुश्रेष्ठो भवत्युत
त्याच्या विचाराने, होम वाहणारे देवदूत त्या अग्नीला यज्ञासाठी संतती देईनासे झाले; तरीही, अग्निष्टोम हा श्रेष्ठ यज्ञ तिथेच स्थिर राहिला.
[स वह्निः प्रथमो नित्यं देवैरन्विष्यते प्रभुः]। आयान्तं नियतं दृष्ट्वाप्रविवेशार्णवं भयात्
तो अग्नी, जो नेहमी प्रथम आणि देवांना हवासा असतो, त्याला ठामपणे येताना पाहून, भीतीने समुद्रात शिरला.
देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथातथम्। दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत्
देवता सर्व मार्गांनी शोधूनही त्याला सापडल्या नाहीत; पण अथर्वणाला पाहून, अग्नीने त्याला असे सांगितले.
देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः। अथ त्वं गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे
हे वीर, मी देवांचे होम वाहण्यासाठी फारच दुर्बल आहे; म्हणून, तू मधाच्या स्थळी जाऊन माझ्यासाठी हे काम कर.
प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत्। मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत्। भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम्
अथर्वणाला पाठवून, अग्नी दुसऱ्या ठिकाणी गेला; तिथे माशांनी त्याची माहिती दिली, तेव्हा रागावून अग्नी म्हणाला, 'तुम्ही सर्व प्रकारे देहधारकांसाठी अन्न व्हाल.'
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः
अग्नी, जो होम वाहणारा आहे, त्याने अथर्वणालाही असेच सांगितले.
अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्यान्वितेन सः। नैच्छद्वोढुं हवि सर्वं शरीरं चापि सोऽत्यजत्
देवतांच्या विनंतीने खूपच समजावले तरी, त्याने सर्व होम वाहण्यास नकार दिला आणि आपले शरीर सोडून दिले.
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा। भूमिं स्पृष्ट्वाऽसृजद्भ्रातून्पृथक्पृथगतीव हि
त्याने ते शरीर सोडून, पृथ्वीमध्ये प्रवेश केला; जमिनीला स्पर्श करून, त्याने वेगळ्या मार्गांनी जाणारे भाऊ निर्माण केले.
आस्यात्सुगन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च। श्लेष्मणः स्फाटिकं तस् पित्तान्मारकतं तथा
त्याच्या तोंडातून सुवास आणि तेज निर्माण झाले; हाडांमधून देवांसाठी चंदन, कफातून स्फटिक, आणि पित्तातून पाचू उत्पन्न झाली.
वातात्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेतैर्बहु प्रजाः। त्वचस्तस्याभ्रपटलं स्नायुजं चापि विद्रुमम्
त्याच्या वाऱ्यातून काळं लोखंड निर्माण झालं; या तिघांपासून अनेक जीव झाले; त्वचेपासून ढगांचा समूह, आणि स्नायूंमधून प्रवाळ उत्पन्न झाले.
शरीरास्थिविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप। एवं कृत्वा शरीरं च परमे तपसि स्थितः
त्याच्या शरीरातील इतर अवयवांपासूनही वेगवेगळे धातू निर्माण झाले, राजन. अशा प्रकारे शरीर सोडून, तो परम तपस्येत स्थिर राहिला.
भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा। भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाऽऽप्याधितः शिखी
भृगु, अंगिरस आणि इतर ऋषींच्या तपामुळे जागृत होऊन, तो अग्नी प्रचंड तेजाने जळू लागला, तपस्येने प्रज्वलित झाला.
दृष्ट्वा ऋषीनभयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम्। तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम्। अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः
ऋषींना पाहून आणि भीतीने, तो मोठ्या समुद्रात शिरला; तो हरवल्यावर, जग घाबरले आणि अथर्वणासह देवांनी त्याची पूजा केली.
अथर्वाणं श्रिताँल्लोकानात्मन्यालोच्य पावकः। मिषतां सर्वभूतानामुन्ममज्ज महार्णवात्
अथर्वणाच्या आश्रयाने असलेल्या लोकांचा विचार करून, पावकाने सर्व जीवांच्या समोर, मोठ्या समुद्रातून वर येऊन प्रकट झाला.
एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा। आहूतः सर्वूतानां हव्यं वहति सर्वदा
अशा प्रकारे, पूर्वी अथर्वणामुळे हरवलेला अग्नी, आता सर्व जीवांच्या आह्वानावर नेहमी होम वाहतो.
एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून्। विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै
अशा प्रकारे, त्याने वेदांमध्ये सांगितलेल्या अनेक हवनकुंडांचा निर्माण केला आणि विविध प्रदेशांत फिरत राहिला.
सिन्धुवर्ज्याः पञ्च नद्यो देविकाऽथ सरस्वती। गङ्गा च शतकुम्भा च सरयू गण्डसाह्वया
सिंधू वगळता, पाच नद्यांची नावे सांगितली जातात: देविका, सरस्वती, गंगा, शतकुंभा आणि गंडसाह्वया नावाची सरयू.
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधासृतिस्तदा। इरावती वेत्रवती नद्यतिस्रोऽथ कौशिकी
चर्मण्वती, मही, मेध्य, मेधासृती, इरावती आणि वेत्रवती या नद्यांबरोबरच कौशिकी ह्या तिन्ही नद्यांचा उल्लेख केला आहे.
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा। वेण्णा प्रवेणी भीमा च मरुदा चैव भारत
तमसा, नर्मदा आणि गोदावरी या नद्या, तसेच वेण्णा, प्रवेणी, भीमा आणि मरुदा या नद्याही, हे भारत.
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मज्जुरा तथा। तुङ्गवेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च
भारती, सुप्रयोगा, कावेरी, मज्जुरा, तुंगवेणा, कृष्णवेणा, कपिला आणि शोण या नद्याही आहेत.
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः
या सर्व नद्या धिष्ण्यांच्या म्हणजेच यज्ञवेदींच्या माता म्हणून ओळखल्या जातात.