बृहद्रथंतरौ मूर्ध्ना वक्राच्च तपसा हरिम्। शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं प्राणाद्वायुं च भारत
ब्रिहद्रथ आणि अंतर हे डोक्यातून निर्माण झाले; वक्र तपस्येतून हरि निर्माण झाला; नाभीतून शिव, बळातून इंद्र आणि श्वासातून वायू, हे सर्व, भारत, उत्पन्न झाले.
बाहुभ्यामनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह। एतान्सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणामसृजत्सुतान्
दोन हातांतून अनुदत्त आणि विश्वेभूतांची उत्पत्ती झाली; ही पाच जणं निर्माण केल्यावर त्याने पितरांच्या मुलांना निर्माण केले.
बृहद्रथस्य प्रणिधिः काश्यपश्य महत्तरः। भानुरङ्गिरसो धीरः पुत्रो वर्चस्य सौरभः
ब्रिहद्रथाचा पुत्र प्रणिधी, कश्यपाचा पुत्र महत्तर, अंगिरसाचा बुद्धिमान पुत्र भानू आणि सौरभाचा पुत्र वर्चस असे होते.
प्राणस्य चानुदात्तस्तु व्याख्याताः पञ्च वंशजाः। देवान्यज्ञमुषश्चान्यान्सृजन्पञ्चदशोत्तरान्
प्राणापासून अनुदत्ताचा जन्म झाला; अशा प्रकारे पाच वंश सांगितले गेले. त्यानंतर यज्ञमुष आणि इतर देवता निर्माण करून त्याने आणखी पंधरा निर्माण केले.
सुभीममतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम्। एतान्यज्ञमुषः पञ्च देवानप्यसृजत्ततः
सुभीम, अतिभीम, भीम, भीमबला आणि अबला—हे पाच देवता यज्ञमुषाने निर्माण केले.
सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम्। मित्रधर्माणमित्येतान्देवानभ्यसृजत्ततः
सुमित्र, मित्रवंत, मित्रज्ञ, मित्रवर्धन आणि मित्रधर्म—हे देवता त्यानंतर निर्माण झाले.
सुरप्रवीरं वीरं च सुरेशं च सुवर्चसम्। सुराणामपि भर्तारं पञ्चैतानसृजत्ततः
सुरप्रवीर, वीर, सुरेश, सुवर्चस आणि सुरांचा स्वामी—हे पाच देवतांचेही अधिपती म्हणून निर्माण झाले.
त्रिविधं संस्थिता ह्येते पञ्चपञ्च पृथक्पृथक्। मुष्णन्त्यत्र स्थिता ह्येते स्वर्गतान्यज्ञयाजिनः
हे सर्व तीन गटांत, प्रत्येकी पाच असे विभागले आहेत; जे येथे राहतात, ते यज्ञ करणाऱ्यांचे हविर्दान घेतात आणि स्वर्गात जाणाऱ्यांचे अर्पण हस्तगत करतात.
तेषामिष्टं हरन्त्येते निघ्नन्ति च महद्धविः। स्पर्धयाहव्यवाहानां निघ्नन्त्येते हरन्ति च
हे त्यांना अर्पण केलेले हविर्दान घेतात आणि मोठ्या आहुतीचा उपभोग घेतात; यज्ञातील भागासाठी स्पर्धा करताना ते ते नष्ट करतात आणि हस्तगत करतात.
बहिर्वेद्यां तदादानं कुशलैः संप्रवर्तितम्। तत्रैते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत्
वेदीबाहेरचे अर्पण कुशल लोकांनी घेतले जाते; पण जिथे अग्नी स्थिर आहे, तिथे हे जवळ जात नाहीत.
चितोऽग्निरुद्वहन्यज्ञं पक्षाभ्यां तान्प्रबाधते। मन्त्रै प्रशमिताह्येते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम्
वेदीवर रचलेला अग्नी यज्ञ उचलतो आणि आपल्या पंखांनी त्यांना दूर लोटतो; मंत्रांनी शांत झाल्यावर हे हवितील भाग घेत नाहीत.
तपस्ये बृदुक्थस्य पुत्रो भूमिमुपाश्रितः। अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिरीड्यते
बृदुक्ताचा तपस्वी पुत्र पृथ्वीवर आश्रय घेतो; अग्निहोत्र अर्पण होत असताना, तो पृथ्वीवरील सज्जनांकडून स्तुतीला पात्र ठरतो.
रथन्तरश्चतपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते। मित्रविन्दा तथा भार्या हविरध्वर्यवो विदुः ।।*
रत्हंतर हा तपस्येचा पुत्र मानला जातो; अग्नी त्याच्याप्रमाणे प्रसिद्ध आहे. मित्रविंदा ही त्याची पत्नी आहे आणि यज्ञातील हवि पुरोहितांना माहीत असते.
एतैः सह महाभाग तपस्तेजस्विभिर्नृप'। मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः
हे सर्व महान आणि तेजस्वी तपस्वी, राजन, यांच्या सोबत तो आपल्या कीर्तीमंत पुत्रांसह अत्यंत आनंदित झाला.
आपस्य मुदिता भार्या सा चास्य परमाप्रिया। भूपतिं भूतकर्तारं जनयामास पावकम्
आपस ही त्याची आनंदी पत्नी होती आणि ती त्याला सर्वांत प्रिय होती; तिने पावक या सर्व भूतांचे स्वामी आणि सृष्टीकर्ता याला जन्म दिला.
भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम्। आत्मा भुवनकर्ता च सोऽध्वरेषु द्विजातिभिः
ती सर्व भूतांची पावकाची पत्नी म्हणून ओळखली जाते; तोच आत्मा, जगांचा सर्जक आहे आणि यज्ञांत द्विजांकडून पूजिला जातो.
महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः। भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः
तो येथे सर्व महान भूतांचा स्वामी, तेजस्वी आणि महात्मा पावक, नेहमी संचार करतो.
अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते। आज्यं वहतियो हव्यं सर्वलोकस् पावकः
अग्नी, जो गृहस्वामी म्हणून ओळखला जातो, तो नेहमी यज्ञांत पूजिला जातो; पावक सर्व लोकांसाठी तुप आणि हवि वाहून नेतो.
अपांगर्भो महाभागः सत्वभुग्यो महाद्भुतः। भूपतिर्भूतकर्ता च महतः पतिरुच्यते
तो तेजस्वी, जलाचा गर्भ आहे, सत्त्वाचा आस्वाद घेणारा आणि विलक्षण सामर्थ्यवान आहे. तो पृथ्वीचा स्वामी, सर्व जीवांचा सर्जक आणि मोठ्यांचा अधिपती म्हणून ओळखला जातो.
मता वहन्तो हव्यानि तस्याग्नेरप्रजाऽभवन्। अग्निष्टोमस्तु नियतः क्रतुश्रेष्ठो भवत्युत
त्याच्या विचाराने, होम वाहणारे देवदूत त्या अग्नीला यज्ञासाठी संतती देईनासे झाले; तरीही, अग्निष्टोम हा श्रेष्ठ यज्ञ तिथेच स्थिर राहिला.
[स वह्निः प्रथमो नित्यं देवैरन्विष्यते प्रभुः]। आयान्तं नियतं दृष्ट्वाप्रविवेशार्णवं भयात्
तो अग्नी, जो नेहमी प्रथम आणि देवांना हवासा असतो, त्याला ठामपणे येताना पाहून, भीतीने समुद्रात शिरला.
देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथातथम्। दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत्
देवता सर्व मार्गांनी शोधूनही त्याला सापडल्या नाहीत; पण अथर्वणाला पाहून, अग्नीने त्याला असे सांगितले.
देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः। अथ त्वं गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे
हे वीर, मी देवांचे होम वाहण्यासाठी फारच दुर्बल आहे; म्हणून, तू मधाच्या स्थळी जाऊन माझ्यासाठी हे काम कर.
प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत्। मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत्। भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम्
अथर्वणाला पाठवून, अग्नी दुसऱ्या ठिकाणी गेला; तिथे माशांनी त्याची माहिती दिली, तेव्हा रागावून अग्नी म्हणाला, 'तुम्ही सर्व प्रकारे देहधारकांसाठी अन्न व्हाल.'
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः
अग्नी, जो होम वाहणारा आहे, त्याने अथर्वणालाही असेच सांगितले.
अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्यान्वितेन सः। नैच्छद्वोढुं हवि सर्वं शरीरं चापि सोऽत्यजत्
देवतांच्या विनंतीने खूपच समजावले तरी, त्याने सर्व होम वाहण्यास नकार दिला आणि आपले शरीर सोडून दिले.
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा। भूमिं स्पृष्ट्वाऽसृजद्भ्रातून्पृथक्पृथगतीव हि
त्याने ते शरीर सोडून, पृथ्वीमध्ये प्रवेश केला; जमिनीला स्पर्श करून, त्याने वेगळ्या मार्गांनी जाणारे भाऊ निर्माण केले.
आस्यात्सुगन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च। श्लेष्मणः स्फाटिकं तस् पित्तान्मारकतं तथा
त्याच्या तोंडातून सुवास आणि तेज निर्माण झाले; हाडांमधून देवांसाठी चंदन, कफातून स्फटिक, आणि पित्तातून पाचू उत्पन्न झाली.
वातात्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेतैर्बहु प्रजाः। त्वचस्तस्याभ्रपटलं स्नायुजं चापि विद्रुमम्
त्याच्या वाऱ्यातून काळं लोखंड निर्माण झालं; या तिघांपासून अनेक जीव झाले; त्वचेपासून ढगांचा समूह, आणि स्नायूंमधून प्रवाळ उत्पन्न झाले.
शरीरास्थिविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप। एवं कृत्वा शरीरं च परमे तपसि स्थितः
त्याच्या शरीरातील इतर अवयवांपासूनही वेगवेगळे धातू निर्माण झाले, राजन. अशा प्रकारे शरीर सोडून, तो परम तपस्येत स्थिर राहिला.