यः प्रशान्तेषु भूतेषु आविर्भवति पावकः। क्रुद्धस्य तु रसो जज्ञे मन्युतीव्रा च पुत्रिका
शांत जीवांमध्ये जो अग्नी प्रकट होतो, त्याचा रस रागातून उत्पन्न झाला आणि त्याची तीव्र कन्या 'मन्युतिव्रा' म्हणून ओळखली जाते.
स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति। त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन। अतुलत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः
ती कठोर आणि क्रूर 'स्वाहा' नावाने सर्व जीवांमध्ये वास करते; स्वर्गात तिच्या रूपाला कोणीही तोड नाही. तिच्या अद्वितीयतेमुळे देवांनी तिला 'काम' नावाचा अग्नी म्हटले.
संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः। समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः
जो आनंदाने राग आवरतो, धनुष्यधारी, हार घातलेला, रथावर उभा असतो, तो युद्धात शत्रूंचा नाश करतो आणि 'अमोध' नावाचा अग्नी म्हणून ओळखला जातो.
उक्थ्यो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः। महावर्षं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः
'उक्त्य' नावाचा, अत्यंत पुण्यवान, तीन स्तोत्रांनी स्तुती केलेला, त्याने मोठा पाऊस पाडला आणि जाणकार सांगतात की त्याच्याकडे इच्छेचा घोडा होता.
काश्यपो ह्यथ वासिष्ठः प्राणश्च प्राणपुत्रकः। अग्निराङ्गिरसश्चैव च्यवनस्तीव्रवर्चकः
काश्यप, किंवा वसिष्ठ, आणि प्राण, प्राणाचा पुत्र; तसेच अंगिरसांचा अग्नी, आणि तेजस्वी च्यवन—
अचरत्स तपस्तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम्। पुत्रं लभेयं धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम्
या सर्वांनी अनेक वर्षे कठोर तप केला, पुत्रप्राप्तीसाठी—'मला धर्मनिष्ठ, ब्रह्माच्या कीर्तीला सम असलेला पुत्र मिळावा' अशी त्यांची इच्छा होती.
महाव्याहृतिभिर्ध्यातः पञ्चभिस्तैस्तदा त्वथ। जज्ञे तेजोमयार्चिष्मान्पञ्चवर्णः प्राकरः
त्या पाचांनी मोठ्या मंत्रांनी ध्यान केल्यावर, तेजाने झळाळणारा, पाच रंगांचा, किल्ल्यासारखा तेजस्वी एक जन्माला आला.
समिद्धोऽग्निः शिरस्तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा। त्वङ्नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत
त्याचे डोके प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, हात सूर्यासारखे, त्वचा आणि डोळे सोन्यासारखे उजळ, आणि पाय काळे होते, हे भारत.
पञ्चवर्षः स तपसा कृतस्तैः पञ्चभिर्जनैः। पाञ्चजन्यः श्रुतो देवः पञ्चवंशकरस्तु सः
त्या पाच जणांच्या तपामुळे तो देव पाच वर्षांचा झाला; तो 'पांचजन्य' म्हणून प्रसिद्ध झाला, जो पाच वंशांचा निर्माता आहे.
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महातपाः। जनयत्पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन्
दहा हजार वर्षे कठोर तप करून, त्या महातपस्वीने भयंकर अग्नी उत्पन्न केला आणि पितरांची संतती निर्माण केली.
बृहद्रथंतरौ मूर्ध्ना वक्राच्च तपसा हरिम्। शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं प्राणाद्वायुं च भारत
ब्रिहद्रथ आणि अंतर हे डोक्यातून निर्माण झाले; वक्र तपस्येतून हरि निर्माण झाला; नाभीतून शिव, बळातून इंद्र आणि श्वासातून वायू, हे सर्व, भारत, उत्पन्न झाले.
बाहुभ्यामनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह। एतान्सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणामसृजत्सुतान्
दोन हातांतून अनुदत्त आणि विश्वेभूतांची उत्पत्ती झाली; ही पाच जणं निर्माण केल्यावर त्याने पितरांच्या मुलांना निर्माण केले.
बृहद्रथस्य प्रणिधिः काश्यपश्य महत्तरः। भानुरङ्गिरसो धीरः पुत्रो वर्चस्य सौरभः
ब्रिहद्रथाचा पुत्र प्रणिधी, कश्यपाचा पुत्र महत्तर, अंगिरसाचा बुद्धिमान पुत्र भानू आणि सौरभाचा पुत्र वर्चस असे होते.
प्राणस्य चानुदात्तस्तु व्याख्याताः पञ्च वंशजाः। देवान्यज्ञमुषश्चान्यान्सृजन्पञ्चदशोत्तरान्
प्राणापासून अनुदत्ताचा जन्म झाला; अशा प्रकारे पाच वंश सांगितले गेले. त्यानंतर यज्ञमुष आणि इतर देवता निर्माण करून त्याने आणखी पंधरा निर्माण केले.
सुभीममतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम्। एतान्यज्ञमुषः पञ्च देवानप्यसृजत्ततः
सुभीम, अतिभीम, भीम, भीमबला आणि अबला—हे पाच देवता यज्ञमुषाने निर्माण केले.
सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम्। मित्रधर्माणमित्येतान्देवानभ्यसृजत्ततः
सुमित्र, मित्रवंत, मित्रज्ञ, मित्रवर्धन आणि मित्रधर्म—हे देवता त्यानंतर निर्माण झाले.
सुरप्रवीरं वीरं च सुरेशं च सुवर्चसम्। सुराणामपि भर्तारं पञ्चैतानसृजत्ततः
सुरप्रवीर, वीर, सुरेश, सुवर्चस आणि सुरांचा स्वामी—हे पाच देवतांचेही अधिपती म्हणून निर्माण झाले.
त्रिविधं संस्थिता ह्येते पञ्चपञ्च पृथक्पृथक्। मुष्णन्त्यत्र स्थिता ह्येते स्वर्गतान्यज्ञयाजिनः
हे सर्व तीन गटांत, प्रत्येकी पाच असे विभागले आहेत; जे येथे राहतात, ते यज्ञ करणाऱ्यांचे हविर्दान घेतात आणि स्वर्गात जाणाऱ्यांचे अर्पण हस्तगत करतात.
तेषामिष्टं हरन्त्येते निघ्नन्ति च महद्धविः। स्पर्धयाहव्यवाहानां निघ्नन्त्येते हरन्ति च
हे त्यांना अर्पण केलेले हविर्दान घेतात आणि मोठ्या आहुतीचा उपभोग घेतात; यज्ञातील भागासाठी स्पर्धा करताना ते ते नष्ट करतात आणि हस्तगत करतात.
बहिर्वेद्यां तदादानं कुशलैः संप्रवर्तितम्। तत्रैते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत्
वेदीबाहेरचे अर्पण कुशल लोकांनी घेतले जाते; पण जिथे अग्नी स्थिर आहे, तिथे हे जवळ जात नाहीत.
चितोऽग्निरुद्वहन्यज्ञं पक्षाभ्यां तान्प्रबाधते। मन्त्रै प्रशमिताह्येते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम्
वेदीवर रचलेला अग्नी यज्ञ उचलतो आणि आपल्या पंखांनी त्यांना दूर लोटतो; मंत्रांनी शांत झाल्यावर हे हवितील भाग घेत नाहीत.
तपस्ये बृदुक्थस्य पुत्रो भूमिमुपाश्रितः। अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिरीड्यते
बृदुक्ताचा तपस्वी पुत्र पृथ्वीवर आश्रय घेतो; अग्निहोत्र अर्पण होत असताना, तो पृथ्वीवरील सज्जनांकडून स्तुतीला पात्र ठरतो.
रथन्तरश्चतपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते। मित्रविन्दा तथा भार्या हविरध्वर्यवो विदुः ।।*
रत्हंतर हा तपस्येचा पुत्र मानला जातो; अग्नी त्याच्याप्रमाणे प्रसिद्ध आहे. मित्रविंदा ही त्याची पत्नी आहे आणि यज्ञातील हवि पुरोहितांना माहीत असते.
एतैः सह महाभाग तपस्तेजस्विभिर्नृप'। मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः
हे सर्व महान आणि तेजस्वी तपस्वी, राजन, यांच्या सोबत तो आपल्या कीर्तीमंत पुत्रांसह अत्यंत आनंदित झाला.
आपस्य मुदिता भार्या सा चास्य परमाप्रिया। भूपतिं भूतकर्तारं जनयामास पावकम्
आपस ही त्याची आनंदी पत्नी होती आणि ती त्याला सर्वांत प्रिय होती; तिने पावक या सर्व भूतांचे स्वामी आणि सृष्टीकर्ता याला जन्म दिला.
भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम्। आत्मा भुवनकर्ता च सोऽध्वरेषु द्विजातिभिः
ती सर्व भूतांची पावकाची पत्नी म्हणून ओळखली जाते; तोच आत्मा, जगांचा सर्जक आहे आणि यज्ञांत द्विजांकडून पूजिला जातो.
महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः। भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः
तो येथे सर्व महान भूतांचा स्वामी, तेजस्वी आणि महात्मा पावक, नेहमी संचार करतो.
अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते। आज्यं वहतियो हव्यं सर्वलोकस् पावकः
अग्नी, जो गृहस्वामी म्हणून ओळखला जातो, तो नेहमी यज्ञांत पूजिला जातो; पावक सर्व लोकांसाठी तुप आणि हवि वाहून नेतो.
अपांगर्भो महाभागः सत्वभुग्यो महाद्भुतः। भूपतिर्भूतकर्ता च महतः पतिरुच्यते
तो तेजस्वी, जलाचा गर्भ आहे, सत्त्वाचा आस्वाद घेणारा आणि विलक्षण सामर्थ्यवान आहे. तो पृथ्वीचा स्वामी, सर्व जीवांचा सर्जक आणि मोठ्यांचा अधिपती म्हणून ओळखला जातो.
मता वहन्तो हव्यानि तस्याग्नेरप्रजाऽभवन्। अग्निष्टोमस्तु नियतः क्रतुश्रेष्ठो भवत्युत
त्याच्या विचाराने, होम वाहणारे देवदूत त्या अग्नीला यज्ञासाठी संतती देईनासे झाले; तरीही, अग्निष्टोम हा श्रेष्ठ यज्ञ तिथेच स्थिर राहिला.