आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविराज्यं विधीयते। सोग्निर्बृहस्पतेः पुत्र शंयुर्नाम महाप्रभः
ज्या आहुतींमध्ये अग्नीला तूप अर्पण करायचे ठरवले आहे, तो अग्नी बृहस्पतीचा पुत्र असून त्याचे नाव 'शम्यु' आहे आणि तो अत्यंत तेजस्वी आहे.
चातुर्मास्येषु यस्येष्टमश्वमेधाग्रभागभूत्। दीप्तिज्वालैरनेकाग्रैरग्निष्टोमोऽथ वीर्यवान्
चातुर्मास्य यज्ञांमध्ये, ज्याचा भाग अश्वमेधात सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो, तो अग्निष्टोम अनेक तेजस्वी ज्वाळांनी युक्त आणि सामर्थ्यवान आहे.
शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा। अग्नितस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः
शम्युली अद्वितीय पत्नी सत्य आहे, जी खरी आणि धर्मातून जन्मलेली आहे. अग्नितस या पुत्राचा नाव 'दीप्त' आहे, आणि त्यांना तीन उत्तम व्रत असलेल्या कन्या आहेत.
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे। अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते
यज्ञात प्रथम तुपाचा भाग अर्पण करून ज्या अग्नीची पूजा होते, त्या अग्नीचा पहिला पुत्र 'भरद्वाज' म्हणून ओळखला जातो.
पौर्णमासेषु सर्वेषु हविराज्यं ध्रुवोद्यतम्। भरतो नामतः सोग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः
सर्व पौर्णिमेच्या यज्ञांमध्ये तुपाची आहुती नेहमी दिली जाते; 'भरत' नावाचा तो अग्नी शम्युला दुसरा पुत्र आहे.
तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत पतिः। भारतस्तु सुतस्तस्य भारत्येका च पुत्रिका
इतर तीन कन्या आहेत, ज्यांचा पती भरत आहे; त्याचा एक पुत्र 'भारत' आणि एक कन्या 'भारती' आहे.
भारतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजायते। महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम
भारत या अग्नीपासून 'पावक' जन्माला आला, जो महान आणि अत्यंत तेजस्वी आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः। प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः
भरद्वाजाची पत्नी 'वीरा' आहे, आणि 'वीर' म्हणजे 'पिंडद'. त्याच्या यज्ञात तुपाचा वापर केला जातो, जसा सोमाच्या यज्ञात हळूहळू केला जातो, असे द्विज लोक सांगतात.
हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते। रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते
जो दुसऱ्या हविष्याच्या आहुतीत सोमासोबत एकत्र होतो, त्याला 'रथप्रभू', 'रथध्वान' आणि 'कुंभरेतस' अशी नावे आहेत.
सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत्। आग्नेयमनयन्मिथ्यं मिथ्यो नामैव कथ्यते
त्याने सरयू नदीत 'सिद्धी' उत्पन्न केली आणि 'भानू'ला किरणांनी झाकून टाकले; माया पासून जन्मलेला अग्नी 'मिथ्या' नावाने ओळखला जातो.
यस्तु न च्यवते नित्यं शयसा वर्चसा श्रिया। अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम्
जो कधीही ढळत नाही, कायम विश्रांती, तेज आणि श्रीमध्ये स्थित असतो, तो 'निश्च्यवन' नावाचा अग्नी पृथ्वीचेच स्तवन करतो.
विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन्। विपापोऽग्निः सुतस्तस्य योज्यः समयकर्मसु
जो दोष आणि पापांपासून मुक्त आहे, आणि शुद्ध ज्वाळांनी प्रज्वलित आहे, तो 'विपाप' नावाचा अग्नी त्याचा पुत्र आहे, आणि तो योग्य कर्मांसाठी योग्य आहे.
अक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम्। अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः
सर्व जीवांची हाक ऐकून जो त्यांची भरपाई करतो, तो अग्नीच आहे. अग्नी ही भरपाई समजली जाते आणि त्याची योग्य पूजा केली तर तो तेजाने उजळतो.
अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः। तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः सरुजस्करः
ज्यामुळे इथे वेदनेने त्रस्त लोक मोठ्याने आक्रोश करतात, त्याचा पुत्र 'स्वन' नावाचा आहे, जो सर्व दुःख आणतो.
यस्तु विश्वस् जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति। तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम्
जो या जगाच्या बुद्धीवर अधिकार ठेवून स्थिर राहतो, त्याला आत्मज्ञान असलेले लोक 'विश्वजित्' नावाचा अग्नी म्हणतात, जो सर्वांचा विजेता आहे.
अन्तराग्निः स्मृतो यस्तु भुक्तं पचति देहिनाम्। स यज्ञे विश्वभुङ्वाम सर्वलोकेषु भारत
जो अग्नी शरीरात अन्न पचवतो, त्याला 'अंतराग्नी' म्हणतात. यज्ञात, तो 'विश्वभुक्' म्हणून ओळखला जातो, जो सर्व लोकांमध्ये सर्वांचा उपभोग करणारा आहे, हे भारत.
ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलप्रभः। ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम्
जो नेहमी संयमी आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, विशाल तेज असलेला आहे, त्या अग्नीची ब्राह्मण पाका-यज्ञात पूजा करतात.
प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया। तस्मिन्कर्माणि सर्वाणि क्रियन्ते धर्मकर्तृभिः
'गोपतीर' नावाने प्रसिद्ध असलेला, ज्याची प्रिय नदी होती, त्याच्यात सर्व धर्मपालक लोक आपली कर्मे करतात.
बडबाग्निः पिबत्यम्भो योसौ परमदारुणः। ऊर्द्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु यः
जो 'बडबाग्नी' अत्यंत भयंकर आहे, तो पाण्याचे पान करतो; आणि जो प्राणावर आधारलेला आहे, त्या कवीला 'ऊर्ध्वभानु' असे नाव आहे.
उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते। ततस्तुष्टो भवेद्ब्रह्मा स्विष्टकृत्परमः स्मृतः
ज्याच्या घरात नेहमी उत्तर दिशेला आहुती दिली जाते, त्याच्यामुळे प्रसन्न झाल्यावर ब्रह्मा 'स्विष्टकृत्' म्हणून ओळखला जातो, जो सर्वश्रेष्ठ कर्ता आहे.
यः प्रशान्तेषु भूतेषु आविर्भवति पावकः। क्रुद्धस्य तु रसो जज्ञे मन्युतीव्रा च पुत्रिका
शांत जीवांमध्ये जो अग्नी प्रकट होतो, त्याचा रस रागातून उत्पन्न झाला आणि त्याची तीव्र कन्या 'मन्युतिव्रा' म्हणून ओळखली जाते.
स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति। त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन। अतुलत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः
ती कठोर आणि क्रूर 'स्वाहा' नावाने सर्व जीवांमध्ये वास करते; स्वर्गात तिच्या रूपाला कोणीही तोड नाही. तिच्या अद्वितीयतेमुळे देवांनी तिला 'काम' नावाचा अग्नी म्हटले.
संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः। समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः
जो आनंदाने राग आवरतो, धनुष्यधारी, हार घातलेला, रथावर उभा असतो, तो युद्धात शत्रूंचा नाश करतो आणि 'अमोध' नावाचा अग्नी म्हणून ओळखला जातो.
उक्थ्यो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः। महावर्षं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः
'उक्त्य' नावाचा, अत्यंत पुण्यवान, तीन स्तोत्रांनी स्तुती केलेला, त्याने मोठा पाऊस पाडला आणि जाणकार सांगतात की त्याच्याकडे इच्छेचा घोडा होता.
काश्यपो ह्यथ वासिष्ठः प्राणश्च प्राणपुत्रकः। अग्निराङ्गिरसश्चैव च्यवनस्तीव्रवर्चकः
काश्यप, किंवा वसिष्ठ, आणि प्राण, प्राणाचा पुत्र; तसेच अंगिरसांचा अग्नी, आणि तेजस्वी च्यवन—
अचरत्स तपस्तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम्। पुत्रं लभेयं धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम्
या सर्वांनी अनेक वर्षे कठोर तप केला, पुत्रप्राप्तीसाठी—'मला धर्मनिष्ठ, ब्रह्माच्या कीर्तीला सम असलेला पुत्र मिळावा' अशी त्यांची इच्छा होती.
महाव्याहृतिभिर्ध्यातः पञ्चभिस्तैस्तदा त्वथ। जज्ञे तेजोमयार्चिष्मान्पञ्चवर्णः प्राकरः
त्या पाचांनी मोठ्या मंत्रांनी ध्यान केल्यावर, तेजाने झळाळणारा, पाच रंगांचा, किल्ल्यासारखा तेजस्वी एक जन्माला आला.
समिद्धोऽग्निः शिरस्तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा। त्वङ्नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत
त्याचे डोके प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, हात सूर्यासारखे, त्वचा आणि डोळे सोन्यासारखे उजळ, आणि पाय काळे होते, हे भारत.
पञ्चवर्षः स तपसा कृतस्तैः पञ्चभिर्जनैः। पाञ्चजन्यः श्रुतो देवः पञ्चवंशकरस्तु सः
त्या पाच जणांच्या तपामुळे तो देव पाच वर्षांचा झाला; तो 'पांचजन्य' म्हणून प्रसिद्ध झाला, जो पाच वंशांचा निर्माता आहे.
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महातपाः। जनयत्पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन्
दहा हजार वर्षे कठोर तप करून, त्या महातपस्वीने भयंकर अग्नी उत्पन्न केला आणि पितरांची संतती निर्माण केली.