तत्रनानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्। कर्मभिर्वहुभिः ख्याताननानार्थान्ब्राह्मणेष्विह
इथे मी वेगवेगळ्या प्रकारचे तेजस्वी अग्नी सांगणार आहे, जे अनेक कर्मांनी आणि विविध हेतूंनी ब्राह्मणांमध्ये प्रसिद्ध आहेत.
ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह। तस्यापि वसुदाभार्या प्रजास्तस्यां च मे शृणु
कुरुकुळातील श्रेष्ठा, ब्रह्माचा तिसरा पुत्र कोण होता ते ऐक. त्याची पत्नी वसुदा होती, आणि त्यांच्या संततीची माहिती मी सांगतो.
बृहत्कीर्तिर्बृहज्ज्योतिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः। बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः
बृहत्कीर्ती, बृहज्ज्योती, बृहद्ब्रह्मा, बृहन्मना, बृहन्मंत्र, बृहद्भास आणि राजन, वृहस्पती हेही त्याचेच होते.
प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाऽभवत्। देवी भानुमती नाम प्रथमाऽङ्गिरसः सुता
त्या सर्व संततींमध्ये, अनुपम रूप असलेली देवी, भानुमती नावाची, अंगिरसाची पहिली कन्या प्रकट झाली.
भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत्। रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाऽङ्गिरसः सुता
सर्व जीवांमध्ये जिच्या ठिकाणी आसक्ती निर्माण झाली, तिला 'रागा' असे म्हणतात. ती अंगिरसांची दुसरी कन्या आहे, जी आसक्तीपासून उत्पन्न झाली असे मानले जाते.
यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः। तनुत्वात्सा सिनीवाली तुतीयाऽङ्गिरसः सुता
जिला कपर्दाची मुलगी म्हणतात, जी देहधारकांना कधी दिसते तर कधी दिसत नाही, तिच्या सडपातळपणामुळे तिला 'सिनीवाली' असे नाव आहे. ती अंगिरसांची तिसरी कन्या आहे.
यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहकुहायते। एकानकेति यामाहुश्चतुर्थ्यङ्गिरसः सुता
जिला पाहिल्यावर लोक भ्रमित होतात, तिला 'एकानका' असे म्हणतात. ती अंगिरसांची चौथी कन्या आहे.
पञ्चम्यर्चिष्मती नाम्ना हविर्भिश्च हविष्मती। षष्ठीम्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिष्मतीम्
पाचवी कन्या 'अर्चिष्मती' नावाने ओळखली जाते, आणि हवनांमध्ये हविष्यामुळे तिला 'हविष्मती' असेही म्हणतात. ती पुण्यवती अंगिरसांची कन्या आहे, जिला 'महि्ष्मती' असेही म्हणतात.
महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महीयती। महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता
महामखांमध्ये, तेजस्वी अंगिरसांची कन्या इतर तेजस्वींमध्ये उजळून दिसते; ती 'महामती' या नावाने प्रसिद्ध आहे आणि ती सातवी कन्या आहे असे सांगितले जाते.
बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याऽऽसीद्या यशस्विनी। अग्नीन्साऽजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम्
चंद्रमसी ही यशस्विनी बृहस्पतीची पत्नी झाली; तिने सहा पुण्यवान अग्नी आणि एक कन्या जन्माला घातली.
आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविराज्यं विधीयते। सोग्निर्बृहस्पतेः पुत्र शंयुर्नाम महाप्रभः
ज्या आहुतींमध्ये अग्नीला तूप अर्पण करायचे ठरवले आहे, तो अग्नी बृहस्पतीचा पुत्र असून त्याचे नाव 'शम्यु' आहे आणि तो अत्यंत तेजस्वी आहे.
चातुर्मास्येषु यस्येष्टमश्वमेधाग्रभागभूत्। दीप्तिज्वालैरनेकाग्रैरग्निष्टोमोऽथ वीर्यवान्
चातुर्मास्य यज्ञांमध्ये, ज्याचा भाग अश्वमेधात सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो, तो अग्निष्टोम अनेक तेजस्वी ज्वाळांनी युक्त आणि सामर्थ्यवान आहे.
शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा। अग्नितस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः
शम्युली अद्वितीय पत्नी सत्य आहे, जी खरी आणि धर्मातून जन्मलेली आहे. अग्नितस या पुत्राचा नाव 'दीप्त' आहे, आणि त्यांना तीन उत्तम व्रत असलेल्या कन्या आहेत.
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे। अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते
यज्ञात प्रथम तुपाचा भाग अर्पण करून ज्या अग्नीची पूजा होते, त्या अग्नीचा पहिला पुत्र 'भरद्वाज' म्हणून ओळखला जातो.
पौर्णमासेषु सर्वेषु हविराज्यं ध्रुवोद्यतम्। भरतो नामतः सोग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः
सर्व पौर्णिमेच्या यज्ञांमध्ये तुपाची आहुती नेहमी दिली जाते; 'भरत' नावाचा तो अग्नी शम्युला दुसरा पुत्र आहे.
तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत पतिः। भारतस्तु सुतस्तस्य भारत्येका च पुत्रिका
इतर तीन कन्या आहेत, ज्यांचा पती भरत आहे; त्याचा एक पुत्र 'भारत' आणि एक कन्या 'भारती' आहे.
भारतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजायते। महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम
भारत या अग्नीपासून 'पावक' जन्माला आला, जो महान आणि अत्यंत तेजस्वी आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः। प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः
भरद्वाजाची पत्नी 'वीरा' आहे, आणि 'वीर' म्हणजे 'पिंडद'. त्याच्या यज्ञात तुपाचा वापर केला जातो, जसा सोमाच्या यज्ञात हळूहळू केला जातो, असे द्विज लोक सांगतात.
हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते। रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते
जो दुसऱ्या हविष्याच्या आहुतीत सोमासोबत एकत्र होतो, त्याला 'रथप्रभू', 'रथध्वान' आणि 'कुंभरेतस' अशी नावे आहेत.
सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत्। आग्नेयमनयन्मिथ्यं मिथ्यो नामैव कथ्यते
त्याने सरयू नदीत 'सिद्धी' उत्पन्न केली आणि 'भानू'ला किरणांनी झाकून टाकले; माया पासून जन्मलेला अग्नी 'मिथ्या' नावाने ओळखला जातो.
यस्तु न च्यवते नित्यं शयसा वर्चसा श्रिया। अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम्
जो कधीही ढळत नाही, कायम विश्रांती, तेज आणि श्रीमध्ये स्थित असतो, तो 'निश्च्यवन' नावाचा अग्नी पृथ्वीचेच स्तवन करतो.
विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन्। विपापोऽग्निः सुतस्तस्य योज्यः समयकर्मसु
जो दोष आणि पापांपासून मुक्त आहे, आणि शुद्ध ज्वाळांनी प्रज्वलित आहे, तो 'विपाप' नावाचा अग्नी त्याचा पुत्र आहे, आणि तो योग्य कर्मांसाठी योग्य आहे.
अक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम्। अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः
सर्व जीवांची हाक ऐकून जो त्यांची भरपाई करतो, तो अग्नीच आहे. अग्नी ही भरपाई समजली जाते आणि त्याची योग्य पूजा केली तर तो तेजाने उजळतो.
अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः। तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः सरुजस्करः
ज्यामुळे इथे वेदनेने त्रस्त लोक मोठ्याने आक्रोश करतात, त्याचा पुत्र 'स्वन' नावाचा आहे, जो सर्व दुःख आणतो.
यस्तु विश्वस् जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति। तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम्
जो या जगाच्या बुद्धीवर अधिकार ठेवून स्थिर राहतो, त्याला आत्मज्ञान असलेले लोक 'विश्वजित्' नावाचा अग्नी म्हणतात, जो सर्वांचा विजेता आहे.
अन्तराग्निः स्मृतो यस्तु भुक्तं पचति देहिनाम्। स यज्ञे विश्वभुङ्वाम सर्वलोकेषु भारत
जो अग्नी शरीरात अन्न पचवतो, त्याला 'अंतराग्नी' म्हणतात. यज्ञात, तो 'विश्वभुक्' म्हणून ओळखला जातो, जो सर्व लोकांमध्ये सर्वांचा उपभोग करणारा आहे, हे भारत.
ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलप्रभः। ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम्
जो नेहमी संयमी आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा, विशाल तेज असलेला आहे, त्या अग्नीची ब्राह्मण पाका-यज्ञात पूजा करतात.
प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया। तस्मिन्कर्माणि सर्वाणि क्रियन्ते धर्मकर्तृभिः
'गोपतीर' नावाने प्रसिद्ध असलेला, ज्याची प्रिय नदी होती, त्याच्यात सर्व धर्मपालक लोक आपली कर्मे करतात.
बडबाग्निः पिबत्यम्भो योसौ परमदारुणः। ऊर्द्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु यः
जो 'बडबाग्नी' अत्यंत भयंकर आहे, तो पाण्याचे पान करतो; आणि जो प्राणावर आधारलेला आहे, त्या कवीला 'ऊर्ध्वभानु' असे नाव आहे.
उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते। ततस्तुष्टो भवेद्ब्रह्मा स्विष्टकृत्परमः स्मृतः
ज्याच्या घरात नेहमी उत्तर दिशेला आहुती दिली जाते, त्याच्यामुळे प्रसन्न झाल्यावर ब्रह्मा 'स्विष्टकृत्' म्हणून ओळखला जातो, जो सर्वश्रेष्ठ कर्ता आहे.