अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस् मे तपः। कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः
'माझं अग्नीपण हरवलंय, कारण माझ्या तपानं मलाच जाळून टाकलं; मी पुन्हा कसा अग्नी होऊ?' असं तो मनाशी विचार करू लागला.
अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्। सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः
त्यानं पाहिलं की, सगळे लोक अग्नीप्रमाणे त्या महर्षीला त्रास देत आहेत. मग तो हळूच, भीतीनं त्याच्याजवळ गेला, आणि त्यावेळी अंगिरसांनी त्याला बोलावलं.
शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः। विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु
'लवकर पुन्हा अग्नी हो, जगाचा पालनकर्ता हो; तू या तिन्ही लोकांत, त्यांच्या सर्व अवस्थांमध्ये प्रसिद्ध आहेस.'
त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्र्हमणा तिमिरापर्हः। स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमो नुद
'अग्नी, तुला ब्रह्मानं प्रथम निर्माण केलं, तू अंधाराचा नाश करणारा आहेस; लवकर आपल्या जागी परत जा आणि अंधार दूर कर.'
नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः। भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः
'माझी कीर्ती जगात हरवली, आणि तू हुताशन म्हणून प्रकट झाला आहेस; लोक तुलाच पावक म्हणून ओळखतील, मला नाही.'
निक्षिपम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव। भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च
'मी माझं अग्नीपण सोडतो; तूच पहिला अग्नी हो. मी दुसरा राहीन, प्रजापतीच्या संततीतला.'
कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः। मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा
'लोकांसाठी पुण्यकार्य कर, त्यांना स्वर्गात ने, अंधार घालवणारा अग्नी हो. आणि अग्नीदेवा, मला तुझा पहिला पुत्र कर.'
तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाऽकरोत्। राजन्वृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः
अंगिरसाचं वचन ऐकून जातवेदानं तसंच केलं; राजन, अंगिरसाचा पुत्र वृहस्पती म्हणून ओळखला जातो.
ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेरङ्गिरसं सुतम्। उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत
अग्नीचा पहिला पुत्र अंगिरस आहे हे ओळखून, देवांनी त्याच्याजवळ जाऊन, 'हे असं का झालं?' असं विचारलं, हे भारत.
स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत कारणमब्रवीत्। प्रत्यगृह्णन्त देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा
तेव्हा देवांनी विचारल्यावर त्यानं सर्व कारण सांगितलं; आणि मग देवांनी अंगिरसाचं वचन मान्य केलं.
तत्रनानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्। कर्मभिर्वहुभिः ख्याताननानार्थान्ब्राह्मणेष्विह
इथे मी वेगवेगळ्या प्रकारचे तेजस्वी अग्नी सांगणार आहे, जे अनेक कर्मांनी आणि विविध हेतूंनी ब्राह्मणांमध्ये प्रसिद्ध आहेत.
ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह। तस्यापि वसुदाभार्या प्रजास्तस्यां च मे शृणु
कुरुकुळातील श्रेष्ठा, ब्रह्माचा तिसरा पुत्र कोण होता ते ऐक. त्याची पत्नी वसुदा होती, आणि त्यांच्या संततीची माहिती मी सांगतो.
बृहत्कीर्तिर्बृहज्ज्योतिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः। बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः
बृहत्कीर्ती, बृहज्ज्योती, बृहद्ब्रह्मा, बृहन्मना, बृहन्मंत्र, बृहद्भास आणि राजन, वृहस्पती हेही त्याचेच होते.
प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाऽभवत्। देवी भानुमती नाम प्रथमाऽङ्गिरसः सुता
त्या सर्व संततींमध्ये, अनुपम रूप असलेली देवी, भानुमती नावाची, अंगिरसाची पहिली कन्या प्रकट झाली.
भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत्। रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाऽङ्गिरसः सुता
सर्व जीवांमध्ये जिच्या ठिकाणी आसक्ती निर्माण झाली, तिला 'रागा' असे म्हणतात. ती अंगिरसांची दुसरी कन्या आहे, जी आसक्तीपासून उत्पन्न झाली असे मानले जाते.
यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः। तनुत्वात्सा सिनीवाली तुतीयाऽङ्गिरसः सुता
जिला कपर्दाची मुलगी म्हणतात, जी देहधारकांना कधी दिसते तर कधी दिसत नाही, तिच्या सडपातळपणामुळे तिला 'सिनीवाली' असे नाव आहे. ती अंगिरसांची तिसरी कन्या आहे.
यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहकुहायते। एकानकेति यामाहुश्चतुर्थ्यङ्गिरसः सुता
जिला पाहिल्यावर लोक भ्रमित होतात, तिला 'एकानका' असे म्हणतात. ती अंगिरसांची चौथी कन्या आहे.
पञ्चम्यर्चिष्मती नाम्ना हविर्भिश्च हविष्मती। षष्ठीम्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिष्मतीम्
पाचवी कन्या 'अर्चिष्मती' नावाने ओळखली जाते, आणि हवनांमध्ये हविष्यामुळे तिला 'हविष्मती' असेही म्हणतात. ती पुण्यवती अंगिरसांची कन्या आहे, जिला 'महि्ष्मती' असेही म्हणतात.
महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महीयती। महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता
महामखांमध्ये, तेजस्वी अंगिरसांची कन्या इतर तेजस्वींमध्ये उजळून दिसते; ती 'महामती' या नावाने प्रसिद्ध आहे आणि ती सातवी कन्या आहे असे सांगितले जाते.
बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याऽऽसीद्या यशस्विनी। अग्नीन्साऽजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम्
चंद्रमसी ही यशस्विनी बृहस्पतीची पत्नी झाली; तिने सहा पुण्यवान अग्नी आणि एक कन्या जन्माला घातली.
आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविराज्यं विधीयते। सोग्निर्बृहस्पतेः पुत्र शंयुर्नाम महाप्रभः
ज्या आहुतींमध्ये अग्नीला तूप अर्पण करायचे ठरवले आहे, तो अग्नी बृहस्पतीचा पुत्र असून त्याचे नाव 'शम्यु' आहे आणि तो अत्यंत तेजस्वी आहे.
चातुर्मास्येषु यस्येष्टमश्वमेधाग्रभागभूत्। दीप्तिज्वालैरनेकाग्रैरग्निष्टोमोऽथ वीर्यवान्
चातुर्मास्य यज्ञांमध्ये, ज्याचा भाग अश्वमेधात सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो, तो अग्निष्टोम अनेक तेजस्वी ज्वाळांनी युक्त आणि सामर्थ्यवान आहे.
शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा। अग्नितस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः
शम्युली अद्वितीय पत्नी सत्य आहे, जी खरी आणि धर्मातून जन्मलेली आहे. अग्नितस या पुत्राचा नाव 'दीप्त' आहे, आणि त्यांना तीन उत्तम व्रत असलेल्या कन्या आहेत.
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे। अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते
यज्ञात प्रथम तुपाचा भाग अर्पण करून ज्या अग्नीची पूजा होते, त्या अग्नीचा पहिला पुत्र 'भरद्वाज' म्हणून ओळखला जातो.
पौर्णमासेषु सर्वेषु हविराज्यं ध्रुवोद्यतम्। भरतो नामतः सोग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः
सर्व पौर्णिमेच्या यज्ञांमध्ये तुपाची आहुती नेहमी दिली जाते; 'भरत' नावाचा तो अग्नी शम्युला दुसरा पुत्र आहे.
तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत पतिः। भारतस्तु सुतस्तस्य भारत्येका च पुत्रिका
इतर तीन कन्या आहेत, ज्यांचा पती भरत आहे; त्याचा एक पुत्र 'भारत' आणि एक कन्या 'भारती' आहे.
भारतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजायते। महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम
भारत या अग्नीपासून 'पावक' जन्माला आला, जो महान आणि अत्यंत तेजस्वी आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः। प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः
भरद्वाजाची पत्नी 'वीरा' आहे, आणि 'वीर' म्हणजे 'पिंडद'. त्याच्या यज्ञात तुपाचा वापर केला जातो, जसा सोमाच्या यज्ञात हळूहळू केला जातो, असे द्विज लोक सांगतात.
हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते। रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते
जो दुसऱ्या हविष्याच्या आहुतीत सोमासोबत एकत्र होतो, त्याला 'रथप्रभू', 'रथध्वान' आणि 'कुंभरेतस' अशी नावे आहेत.
सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत्। आग्नेयमनयन्मिथ्यं मिथ्यो नामैव कथ्यते
त्याने सरयू नदीत 'सिद्धी' उत्पन्न केली आणि 'भानू'ला किरणांनी झाकून टाकले; माया पासून जन्मलेला अग्नी 'मिथ्या' नावाने ओळखला जातो.