श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम्। पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा
ही शुभ आणि धर्माने भरलेली कथा ऐकल्यावर, धर्मराज युधिष्ठिराने पुन्हा त्या ऋषी मर्कंडेयांना विचारलं.
कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा। नष्टेऽग्नौ हव्यमहवदग्निर्भूत्वा महाद्युतिः
अग्नी कसा वनात गेला आणि पूर्वी अङ्गिरस कसा गेला? अग्नी हरवला असता, तेजस्वी अग्नीने कसा हव्याचा अग्नी रूप घेतला?
अग्निर्यदा चैक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु। दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
भगवंत, अग्नी एक असूनही तो विविध कर्मांमध्ये कसा अनेक रूप घेतो? मला हे सर्व जाणून घ्यायचं आहे.
कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत्। यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च
तो कुमार कसा जन्मला, तो अग्नीचा पुत्र कसा झाला? तो रुद्र, गंगा आणि कृतिकांमधून कसा निर्माण झाला?
एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवसत्तम। कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने
हे भृगुकुळातील श्रेष्ठ, मला हे सर्व तुझ्याकडून ऐकायचं आहे, कारण मला याची खरी माहिती जाणून घ्यायची आहे.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः
यावरही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: अग्नी रागावून तप करण्यासाठी कसा वनात गेला.
यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गेराऽभवत्। संतापयंश्च प्रभया नाशयंस्तिमिरावलिम्
जसा भगवंत अग्नी स्वतः अंगिरसामधून उदयास आला, आपल्या तेजानं ताप देत अंधाराचा समूह नाहीसा करतो, तसंच हे घडलं.
पुराङ्गिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम्। आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्। यथाग्निर्भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं व्यकाशयत्
पूर्वी, महाबाहू, अंगिरस या महात्म्यानं आपल्या आश्रमात राहून कठोर तप केलं. त्यानं हव्यवाहक अग्नीचं विशेष महत्त्व दाखवलं; आणि मग अग्नी होऊन त्यानं सगळ्या जगाला प्रकाश दिला.
तपश्चरंस्तु हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा। भृशं ग्लानश्चतेजस्वी न च किंचित्प्रजज्ञिवान्
हुताशन अग्नी तप करत असताना, स्वतःच्या तेजानं तापून तो फार थकला, त्याचं तेज कमी झालं आणि त्याला काहीच भान राहिलं नाही.
अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः। अन्योऽग्निरिव लोकानां ब्रह्मणा संप्रकल्पितः
मग हव्यवाहन भगवंत विचार करू लागले, 'ब्रह्मानं जगांसाठी दुसरा अग्नी निर्माण केला असावा.'
अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस् मे तपः। कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः
'माझं अग्नीपण हरवलंय, कारण माझ्या तपानं मलाच जाळून टाकलं; मी पुन्हा कसा अग्नी होऊ?' असं तो मनाशी विचार करू लागला.
अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्। सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः
त्यानं पाहिलं की, सगळे लोक अग्नीप्रमाणे त्या महर्षीला त्रास देत आहेत. मग तो हळूच, भीतीनं त्याच्याजवळ गेला, आणि त्यावेळी अंगिरसांनी त्याला बोलावलं.
शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः। विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु
'लवकर पुन्हा अग्नी हो, जगाचा पालनकर्ता हो; तू या तिन्ही लोकांत, त्यांच्या सर्व अवस्थांमध्ये प्रसिद्ध आहेस.'
त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्र्हमणा तिमिरापर्हः। स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमो नुद
'अग्नी, तुला ब्रह्मानं प्रथम निर्माण केलं, तू अंधाराचा नाश करणारा आहेस; लवकर आपल्या जागी परत जा आणि अंधार दूर कर.'
नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः। भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः
'माझी कीर्ती जगात हरवली, आणि तू हुताशन म्हणून प्रकट झाला आहेस; लोक तुलाच पावक म्हणून ओळखतील, मला नाही.'
निक्षिपम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव। भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च
'मी माझं अग्नीपण सोडतो; तूच पहिला अग्नी हो. मी दुसरा राहीन, प्रजापतीच्या संततीतला.'
कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः। मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा
'लोकांसाठी पुण्यकार्य कर, त्यांना स्वर्गात ने, अंधार घालवणारा अग्नी हो. आणि अग्नीदेवा, मला तुझा पहिला पुत्र कर.'
तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाऽकरोत्। राजन्वृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः
अंगिरसाचं वचन ऐकून जातवेदानं तसंच केलं; राजन, अंगिरसाचा पुत्र वृहस्पती म्हणून ओळखला जातो.
ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेरङ्गिरसं सुतम्। उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत
अग्नीचा पहिला पुत्र अंगिरस आहे हे ओळखून, देवांनी त्याच्याजवळ जाऊन, 'हे असं का झालं?' असं विचारलं, हे भारत.
स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत कारणमब्रवीत्। प्रत्यगृह्णन्त देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा
तेव्हा देवांनी विचारल्यावर त्यानं सर्व कारण सांगितलं; आणि मग देवांनी अंगिरसाचं वचन मान्य केलं.
तत्रनानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्। कर्मभिर्वहुभिः ख्याताननानार्थान्ब्राह्मणेष्विह
इथे मी वेगवेगळ्या प्रकारचे तेजस्वी अग्नी सांगणार आहे, जे अनेक कर्मांनी आणि विविध हेतूंनी ब्राह्मणांमध्ये प्रसिद्ध आहेत.
ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह। तस्यापि वसुदाभार्या प्रजास्तस्यां च मे शृणु
कुरुकुळातील श्रेष्ठा, ब्रह्माचा तिसरा पुत्र कोण होता ते ऐक. त्याची पत्नी वसुदा होती, आणि त्यांच्या संततीची माहिती मी सांगतो.
बृहत्कीर्तिर्बृहज्ज्योतिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः। बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः
बृहत्कीर्ती, बृहज्ज्योती, बृहद्ब्रह्मा, बृहन्मना, बृहन्मंत्र, बृहद्भास आणि राजन, वृहस्पती हेही त्याचेच होते.
प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाऽभवत्। देवी भानुमती नाम प्रथमाऽङ्गिरसः सुता
त्या सर्व संततींमध्ये, अनुपम रूप असलेली देवी, भानुमती नावाची, अंगिरसाची पहिली कन्या प्रकट झाली.
भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत्। रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाऽङ्गिरसः सुता
सर्व जीवांमध्ये जिच्या ठिकाणी आसक्ती निर्माण झाली, तिला 'रागा' असे म्हणतात. ती अंगिरसांची दुसरी कन्या आहे, जी आसक्तीपासून उत्पन्न झाली असे मानले जाते.
यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः। तनुत्वात्सा सिनीवाली तुतीयाऽङ्गिरसः सुता
जिला कपर्दाची मुलगी म्हणतात, जी देहधारकांना कधी दिसते तर कधी दिसत नाही, तिच्या सडपातळपणामुळे तिला 'सिनीवाली' असे नाव आहे. ती अंगिरसांची तिसरी कन्या आहे.
यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहकुहायते। एकानकेति यामाहुश्चतुर्थ्यङ्गिरसः सुता
जिला पाहिल्यावर लोक भ्रमित होतात, तिला 'एकानका' असे म्हणतात. ती अंगिरसांची चौथी कन्या आहे.
पञ्चम्यर्चिष्मती नाम्ना हविर्भिश्च हविष्मती। षष्ठीम्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिष्मतीम्
पाचवी कन्या 'अर्चिष्मती' नावाने ओळखली जाते, आणि हवनांमध्ये हविष्यामुळे तिला 'हविष्मती' असेही म्हणतात. ती पुण्यवती अंगिरसांची कन्या आहे, जिला 'महि्ष्मती' असेही म्हणतात.
महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महीयती। महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता
महामखांमध्ये, तेजस्वी अंगिरसांची कन्या इतर तेजस्वींमध्ये उजळून दिसते; ती 'महामती' या नावाने प्रसिद्ध आहे आणि ती सातवी कन्या आहे असे सांगितले जाते.
बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याऽऽसीद्या यशस्विनी। अग्नीन्साऽजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम्
चंद्रमसी ही यशस्विनी बृहस्पतीची पत्नी झाली; तिने सहा पुण्यवान अग्नी आणि एक कन्या जन्माला घातली.