भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः। न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्
जी माणसं सर्व गोष्टींच्या नश्वरतेचा विचार करून उच्च समजुतीला पोचतात, त्यांना हे समजतं की सर्वांत मोठं ध्येय काय आहे, म्हणून त्या कधीच दुःखी होत नाहीत.
न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम्। एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम
हे विद्वान, मी दुःखी नाही; योग्य वेळ येईपर्यंत मी शांतपणे थांबलो आहे. या उदाहरणांमुळे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी कधीच खचत नाही.
कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव। पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित्
तू खूप शहाणा आहेस, तुझं ज्ञान मोठं आहे; तू नेहमी वाईटापासून दूर राहतोस, तुला धर्माचं आणि ज्ञानाचं खरं मोल कळलं आहे.
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु। अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर
मी तुझी परवानगी घेतो; तुझं कल्याण होवो. धर्म नेहमी तुझं रक्षण करो, आणि धर्मावर चालणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तु, नेहमी जागरूक राहा.
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह। प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः
त्या वेड्याने हात जोडून 'तसं होवो' असं उत्तर दिलं. मग त्याने त्याची प्रदक्षिणा केली आणि तो श्रेष्ठ ब्राह्मण निघून गेला.
स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा। मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः
तो ब्राह्मण घरी गेल्यावर त्याने आपल्या आंधळ्या आईवडिलांची सर्व प्रकारे, नीट आणि मनापासून सेवा केली.
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर। पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर
हे युधिष्ठिरा, तू विचारलेल्या धर्माबद्दल मी तुला सर्व काही सविस्तर सांगितलं आहे, धर्मावर चालणाऱ्यांमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस.
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम। मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता
पतिव्रतेचं महत्त्व, ब्राह्मणाचं श्रेष्ठत्व आणि आईवडिलांची सेवा, हे सर्व धर्मनिष्ठ वेड्याने गौरवले आहे.
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्। सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम
हे ब्राह्मण, तू सांगितलेली ही धर्माची कथा फारच अद्भुत आणि श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये तू सर्वोत्तम आहेस.
सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः। न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्
हे विद्वान, ही कथा ऐकताना इतकी गोड वाटली की वेळ कसा गेला कळलंच नाही; भगवंत, हा श्रेष्ठ धर्म ऐकूनही माझं समाधान झालं नाही.
श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम्। पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा
ही शुभ आणि धर्माने भरलेली कथा ऐकल्यावर, धर्मराज युधिष्ठिराने पुन्हा त्या ऋषी मर्कंडेयांना विचारलं.
कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा। नष्टेऽग्नौ हव्यमहवदग्निर्भूत्वा महाद्युतिः
अग्नी कसा वनात गेला आणि पूर्वी अङ्गिरस कसा गेला? अग्नी हरवला असता, तेजस्वी अग्नीने कसा हव्याचा अग्नी रूप घेतला?
अग्निर्यदा चैक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु। दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
भगवंत, अग्नी एक असूनही तो विविध कर्मांमध्ये कसा अनेक रूप घेतो? मला हे सर्व जाणून घ्यायचं आहे.
कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत्। यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च
तो कुमार कसा जन्मला, तो अग्नीचा पुत्र कसा झाला? तो रुद्र, गंगा आणि कृतिकांमधून कसा निर्माण झाला?
एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवसत्तम। कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने
हे भृगुकुळातील श्रेष्ठ, मला हे सर्व तुझ्याकडून ऐकायचं आहे, कारण मला याची खरी माहिती जाणून घ्यायची आहे.
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः
यावरही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते: अग्नी रागावून तप करण्यासाठी कसा वनात गेला.
यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गेराऽभवत्। संतापयंश्च प्रभया नाशयंस्तिमिरावलिम्
जसा भगवंत अग्नी स्वतः अंगिरसामधून उदयास आला, आपल्या तेजानं ताप देत अंधाराचा समूह नाहीसा करतो, तसंच हे घडलं.
पुराङ्गिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम्। आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्। यथाग्निर्भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं व्यकाशयत्
पूर्वी, महाबाहू, अंगिरस या महात्म्यानं आपल्या आश्रमात राहून कठोर तप केलं. त्यानं हव्यवाहक अग्नीचं विशेष महत्त्व दाखवलं; आणि मग अग्नी होऊन त्यानं सगळ्या जगाला प्रकाश दिला.
तपश्चरंस्तु हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा। भृशं ग्लानश्चतेजस्वी न च किंचित्प्रजज्ञिवान्
हुताशन अग्नी तप करत असताना, स्वतःच्या तेजानं तापून तो फार थकला, त्याचं तेज कमी झालं आणि त्याला काहीच भान राहिलं नाही.
अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः। अन्योऽग्निरिव लोकानां ब्रह्मणा संप्रकल्पितः
मग हव्यवाहन भगवंत विचार करू लागले, 'ब्रह्मानं जगांसाठी दुसरा अग्नी निर्माण केला असावा.'
अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस् मे तपः। कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः
'माझं अग्नीपण हरवलंय, कारण माझ्या तपानं मलाच जाळून टाकलं; मी पुन्हा कसा अग्नी होऊ?' असं तो मनाशी विचार करू लागला.
अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्। सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः
त्यानं पाहिलं की, सगळे लोक अग्नीप्रमाणे त्या महर्षीला त्रास देत आहेत. मग तो हळूच, भीतीनं त्याच्याजवळ गेला, आणि त्यावेळी अंगिरसांनी त्याला बोलावलं.
शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः। विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु
'लवकर पुन्हा अग्नी हो, जगाचा पालनकर्ता हो; तू या तिन्ही लोकांत, त्यांच्या सर्व अवस्थांमध्ये प्रसिद्ध आहेस.'
त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्र्हमणा तिमिरापर्हः। स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमो नुद
'अग्नी, तुला ब्रह्मानं प्रथम निर्माण केलं, तू अंधाराचा नाश करणारा आहेस; लवकर आपल्या जागी परत जा आणि अंधार दूर कर.'
नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः। भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः
'माझी कीर्ती जगात हरवली, आणि तू हुताशन म्हणून प्रकट झाला आहेस; लोक तुलाच पावक म्हणून ओळखतील, मला नाही.'
निक्षिपम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव। भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च
'मी माझं अग्नीपण सोडतो; तूच पहिला अग्नी हो. मी दुसरा राहीन, प्रजापतीच्या संततीतला.'
कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः। मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा
'लोकांसाठी पुण्यकार्य कर, त्यांना स्वर्गात ने, अंधार घालवणारा अग्नी हो. आणि अग्नीदेवा, मला तुझा पहिला पुत्र कर.'
तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाऽकरोत्। राजन्वृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः
अंगिरसाचं वचन ऐकून जातवेदानं तसंच केलं; राजन, अंगिरसाचा पुत्र वृहस्पती म्हणून ओळखला जातो.
ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेरङ्गिरसं सुतम्। उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत
अग्नीचा पहिला पुत्र अंगिरस आहे हे ओळखून, देवांनी त्याच्याजवळ जाऊन, 'हे असं का झालं?' असं विचारलं, हे भारत.
स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत कारणमब्रवीत्। प्रत्यगृह्णन्त देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा
तेव्हा देवांनी विचारल्यावर त्यानं सर्व कारण सांगितलं; आणि मग देवांनी अंगिरसाचं वचन मान्य केलं.