एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत्। अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम
हे सर्व मी तुला सांगितलं, जसं ते पूर्वी माझ्या बाबतीत घडलं होतं. आता, द्विजश्रेष्ठा, मलाही इथून स्वर्गात जायचं आहे.
एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च। आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि
म्हणून, महाबुद्धी, लोकांना सुखदुःख दोन्ही येतात. तू मनात खंत धरू नकोस.
दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः। [लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ।।]
आपली जात ओळखून, नेहमी धर्माला धरून, आणि जगाच्या सत्याला समजून, तू फार कठीण कृत्य केलं आहेस.
कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै। कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः
विद्वाना, तुझ्या कर्माच्या दोषामुळे, जन्मामुळे नव्हे, तुला थोडा काळ सहन करावं लागेल; त्यानंतर तू ब्राह्मण होशील.
सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः
आता मला वाटतं, तू ब्राह्मणच आहेस—यात काहीच शंका नाही.
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु। दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्
जो ब्राह्मण पापकर्मात आणि वाईट वागण्यात गुंततो, दांभिक असतो, तो वाईट कृत्यांमुळे शूद्रासारखा होतो.
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः। तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः
पण जो शूद्र नेहमी संयम, सत्य आणि धर्म यामध्ये असतो, त्याला मी ब्राह्मण मानतो; कारण वर्तनावरूनच द्विज होतो.
कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम्। क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम
कर्मदोषामुळे तू कठीण आणि दुःखद अवस्थेला पोहोचला होतास; पण आता मला वाटतं, तुझ्यावरचे दोष संपले आहेत, नरश्रेष्ठा.
कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः। लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः
तुला खंत धरू नये; कारण तुझ्यासारखे, जगाच्या सत्याला जाणणारे आणि नेहमी धर्माला धरून राहणारे लोक कधीही खचत नाहीत.
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात्
प्रज्ञेने मनाचं दुःख घालवावं, आणि औषधांनी शारीरिक वेदना कमी कराव्यात; हेच ज्ञानाचं सामर्थ्य आहे, जे अज्ञांना मिळत नाही.
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च। मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः
जेव्हा अप्रीत्याशी एकत्र येतो किंवा प्रियापासून दूर होतो, तेव्हा कमी समज असलेले लोक मनाच्या दुःखाने त्रस्त होतात.
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च। सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
सर्व प्राणी गुणांमुळे एकत्र येतात आणि तितक्याच सहजपणे वेगळे होतात; हे सर्व कोणासाठीही दुःखाचं कारण नाही.
अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते। ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्
जो अप्रीत्याशी जोडलेलं पाहतो, तो लवकरच विरक्त होतो; आणि मग उपाय दिसला, तर तो लगेच कृती करतो.
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते। परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः
शोक करून काहीच मिळत नाही; उलट मन अधिकच त्रस्त होतं. जे लोक दुःख आणि सुख दोन्ही टाकून देतात, तेच खरे ज्ञानी आहेत.
त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः। असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः
जे ज्ञानी, ज्ञानात तृप्त असतात, तेच खऱ्या अर्थाने सुख मिळवतात; अज्ञ लोक असंतोषाच्या मागे धावतात, पण पंडित लोक समाधान शोधतात.
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्। न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं
असंतोषाला कधीच अंत नाही, पण समाधान हेच सर्वोच्च सुख आहे; ज्यांनी आपली यात्रा पूर्ण केली, ते परमगती पाहून कधीच शोक करत नाहीत.
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्। मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः
मनाला कधीही खंत धरू देऊ नये; कारण खंत हे सर्वांत वाईट विष आहे. ती अज्ञ बालकाला रागावलेल्या सर्पासारखी नष्ट करते.
यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते। तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते
जेव्हा संकटात खंत मनावर ताबा मिळवते, तेव्हा त्या माणसातली ऊर्जा कमी होते आणि त्याला काहीच साध्य करता येत नाही.
अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम्। न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्
कुठल्याही कृतीचं फळ नक्कीच दिसतं; निराश होऊन काहीच चांगलं मिळत नाही.
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे। अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
दुःखातून सुटका होण्यासाठी काही उपाय दिसला, तर दुःखी न होता कृती करावी आणि संकटातही धीर सोडू नये.
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः। न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्
जी माणसं सर्व गोष्टींच्या नश्वरतेचा विचार करून उच्च समजुतीला पोचतात, त्यांना हे समजतं की सर्वांत मोठं ध्येय काय आहे, म्हणून त्या कधीच दुःखी होत नाहीत.
न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम्। एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम
हे विद्वान, मी दुःखी नाही; योग्य वेळ येईपर्यंत मी शांतपणे थांबलो आहे. या उदाहरणांमुळे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मी कधीच खचत नाही.
कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव। पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित्
तू खूप शहाणा आहेस, तुझं ज्ञान मोठं आहे; तू नेहमी वाईटापासून दूर राहतोस, तुला धर्माचं आणि ज्ञानाचं खरं मोल कळलं आहे.
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु। अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर
मी तुझी परवानगी घेतो; तुझं कल्याण होवो. धर्म नेहमी तुझं रक्षण करो, आणि धर्मावर चालणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तु, नेहमी जागरूक राहा.
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह। प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः
त्या वेड्याने हात जोडून 'तसं होवो' असं उत्तर दिलं. मग त्याने त्याची प्रदक्षिणा केली आणि तो श्रेष्ठ ब्राह्मण निघून गेला.
स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा। मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः
तो ब्राह्मण घरी गेल्यावर त्याने आपल्या आंधळ्या आईवडिलांची सर्व प्रकारे, नीट आणि मनापासून सेवा केली.
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर। पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर
हे युधिष्ठिरा, तू विचारलेल्या धर्माबद्दल मी तुला सर्व काही सविस्तर सांगितलं आहे, धर्मावर चालणाऱ्यांमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस.
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम। मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता
पतिव्रतेचं महत्त्व, ब्राह्मणाचं श्रेष्ठत्व आणि आईवडिलांची सेवा, हे सर्व धर्मनिष्ठ वेड्याने गौरवले आहे.
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्। सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम
हे ब्राह्मण, तू सांगितलेली ही धर्माची कथा फारच अद्भुत आणि श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये तू सर्वोत्तम आहेस.
सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः। न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्
हे विद्वान, ही कथा ऐकताना इतकी गोड वाटली की वेळ कसा गेला कळलंच नाही; भगवंत, हा श्रेष्ठ धर्म ऐकूनही माझं समाधान झालं नाही.