दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता। न त्वां शूद्रमहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम्
शाश्वत धर्म समजायला कठीण आहे, विशेषतः शूद्राच्या पोटी जन्मलेल्या माणसाला. पण मी तुला शूद्र मानत नाही; कारण सर्व काही नियतीमुळेच घडते.
येन कर्मविशेषेण प्राप्तेयं शूद्रता त्वया। एतामिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन तव शूद्रताम्। कामयानस् मे शंस सर्वं त्वं प्रयतात्मवान्
कुठल्या कर्मामुळे तुला शूद्रत्व आले, हे मला खरेखुरे जाणून घ्यायचे आहे. कृपया, मी जाणून घेण्याची इच्छा धरतो, म्हणून तू, संयमी असलेला, मला सर्व काही सांग.
अनतिक्रमणीया वै ब्राह्मणा मे द्विजोत्तम। शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ
हे द्विजश्रेष्ठ, ब्राह्मणांचा मी कधीही अवमान करू शकत नाही. माझ्या मागील जन्मातील सर्व घडलेली गोष्ट ऐक, पापरहित.
अहं हि ब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मजः। वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः। आत्मदोषकृतैर्ब्रह्मन्नवस्थामाप्तवानिमाम्
पूर्वी मी ब्राह्मण होतो, एका श्रेष्ठ द्विजाचा मुलगा. मी वेद शिकलेलो, वेदांमध्ये पारंगत आणि वेदांगांमध्येही निपुण होतो. पण माझ्या स्वतःच्या चुकीमुळे, ब्राह्मण, मी ही अवस्था प्राप्त केली.
कश्चिद्राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः। संसर्गाद्धनुषि श्रेष्ठस्ततोऽहमभवं द्विज
माझा एक राजा मित्र होता, जो धनुर्विद्येत पारंगत होता. त्याच्या संगतीमुळे, द्विजा, मी धनुर्विद्येतही श्रेष्ठ झालो.
एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः। सहितो योधमुख्यैश् मन्त्रिभिश्च सुसंवृतः। ततोऽभ्यहन्मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति
त्याच काळात, राजा शिकार करण्यासाठी बाहेर पडला. त्याच्यासोबत प्रमुख योद्धे आणि मंत्री होते, आणि तो चांगल्या प्रकारे संरक्षित होता. मग आश्रमाजवळ जाऊन त्याने तिथे अनेक प्राणी मारले.
अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम। ताडितश्च ऋषिस्तन शरेणानतपर्वणा
मग मी एक भयंकर बाण सोडला, द्विजश्रेष्ठ, आणि त्या बाणाने तिथे एक ऋषी लागला.
भूमौ निपतितो ब्रह्मन्नुवाच प्रतिनादयन्। नापराध्याम्यहं किंचित्केन पापमिदं कृतम्
तो ऋषी जमिनीवर पडला आणि मोठ्याने ओरडला, 'मी काहीही अपराध केलेला नाही; हे पाप कोणी केलं?'
मन्वानस्तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम्। अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा। तमुग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले
मी तो प्राणी समजून तिकडे धावत गेलो आणि अचानक त्या ऋषीला पाहिलं, तो बाणाने जखमी झाला होता. तो कठोर तप करणारा ब्राह्मण जमिनीवर वेदनांनी तडफडत होता.
अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मनः। अजानता कृतमिदं मयेत्यहमथाब्रुवम्
हे चुकीचे कृत्य घडल्यामुळे माझे मन फारच अस्वस्थ झाले. मी म्हटलं, 'हे मी अनावधानाने केलं.'
क्षन्तुमर्हसि मे सर्वमिति चोक्तो मया मुनिः
मी त्या ऋषीला सांगितलं, 'कृपया मला सर्व माफ कर.'
ततः प्रत्यब्रवीद्वाक्यमृषिर्मां क्रोधमूर्च्छितः। व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज
मग तो ऋषी रागाने म्हणाला, 'तू आता क्रूर व्याध होशील आणि शूद्र योनीत जन्म घेशील, द्विजा.'
एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजबरोत्तम। अहं प्रासादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम्
त्या वेळी त्या ऋषीने मला शाप दिला. मी त्याला शांत करण्याचा प्रयत्न केला, कारण तो वाणीमध्ये कुशल होता.
अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने। क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति
मी म्हणालो, 'हे मुनिवर, आज मी हे अनावधानाने केलं. कृपया सर्व माफ करा, दयाळू व्हा भगवन्.'
नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम्। आनृशंस्यात्त्वंहकिंचित्कर्ताऽनुग्रहमद्य ते
तो म्हणाला, 'हा शाप बदलणार नाही; असंच होईल यात शंका नाही. तरीही, दयेमुळे मी तुला आज एक वर देईन.'
शूद्रयोन्यां वर्तमानो धर्मज्ञो हि भविष्यसि। मातापित्रोश् शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः
'शूद्र योनीत जन्म घेऊनही तू धर्म जाणणारा राहशील. आई-वडिलांची सेवा करशील, यात शंका नाही.'
तयोः शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि। जातिस्मरश् भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि
'त्यांची सेवा करून तुला मोठं यश मिळेल; तुला पूर्वजन्माची आठवण राहील आणि स्वर्गही मिळेल.'
भूत्वाच धार्मिको व्याधः पित्रोः शुश्रूषणे रतः। शापक्षये तु निर्वृत्ते भविताऽसि पुनर्द्विजः
'धार्मिक व्याध होऊन, आई-वडिलांच्या सेवेत रमणारा, जेव्हा शापाची वेळ संपेल, तेव्हा तू पुन्हा द्विज होशील.'
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रतेजसा। प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदांवर
अशा प्रकारे त्या उग्र तेजस्वी ऋषीने मला पूर्वी शाप दिला आणि कृपाही केली, हे द्विपदांमध्ये श्रेष्ठ.
शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम। आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत
मी त्याचा बाण काढला, द्विजश्रेष्ठ, आणि त्याला आश्रमात नेलं; तरीही त्याचा प्राण गेलेला नव्हता.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत्। अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम
हे सर्व मी तुला सांगितलं, जसं ते पूर्वी माझ्या बाबतीत घडलं होतं. आता, द्विजश्रेष्ठा, मलाही इथून स्वर्गात जायचं आहे.
एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च। आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि
म्हणून, महाबुद्धी, लोकांना सुखदुःख दोन्ही येतात. तू मनात खंत धरू नकोस.
दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः। [लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ।।]
आपली जात ओळखून, नेहमी धर्माला धरून, आणि जगाच्या सत्याला समजून, तू फार कठीण कृत्य केलं आहेस.
कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै। कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः
विद्वाना, तुझ्या कर्माच्या दोषामुळे, जन्मामुळे नव्हे, तुला थोडा काळ सहन करावं लागेल; त्यानंतर तू ब्राह्मण होशील.
सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः
आता मला वाटतं, तू ब्राह्मणच आहेस—यात काहीच शंका नाही.
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु। दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्
जो ब्राह्मण पापकर्मात आणि वाईट वागण्यात गुंततो, दांभिक असतो, तो वाईट कृत्यांमुळे शूद्रासारखा होतो.
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः। तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः
पण जो शूद्र नेहमी संयम, सत्य आणि धर्म यामध्ये असतो, त्याला मी ब्राह्मण मानतो; कारण वर्तनावरूनच द्विज होतो.
कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम्। क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम
कर्मदोषामुळे तू कठीण आणि दुःखद अवस्थेला पोहोचला होतास; पण आता मला वाटतं, तुझ्यावरचे दोष संपले आहेत, नरश्रेष्ठा.
कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः। लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः
तुला खंत धरू नये; कारण तुझ्यासारखे, जगाच्या सत्याला जाणणारे आणि नेहमी धर्माला धरून राहणारे लोक कधीही खचत नाहीत.
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात्
प्रज्ञेने मनाचं दुःख घालवावं, आणि औषधांनी शारीरिक वेदना कमी कराव्यात; हेच ज्ञानाचं सामर्थ्य आहे, जे अज्ञांना मिळत नाही.