नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः
नेहमीच रागापासून तपस्येचे, मत्सरापासून संपत्तीचे, मान-अपमानापासून विद्वत्तेचे आणि बेफिकिरीपासून स्वतःचे रक्षण करावे.
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम्
दयाच सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे, क्षमा हे मोठे बळ आहे; आत्मज्ञान हे श्रेष्ठ ज्ञान आहे, आणि सत्य बोलणे हेच सर्वोच्च व्रत आहे.
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्। यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम्
सत्य बोलणे हेच उत्तम, सत्य म्हणजे ज्ञान आणि हितकारक; जे खरेच सर्वांच्या कल्याणासाठी आहे, तेच श्रेष्ठ सत्य मानले जाते.
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा। त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्
ज्याच्या सर्व कृती नेहमीच इच्छा व बंधनांपासून मुक्त आहेत, जो सर्व काही त्यागात अर्पण करतो, तोच खरा त्यागी आणि ज्ञानी आहे.
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन्। तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम्
जेव्हा कोणतीही जडता किंवा अस्थिरता त्याला हलवत नाही, तेव्हा तो ब्राह्मण योगात स्थित आहे, आणि त्याची स्थिती योग-न-योग अशी ओळखावी.
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्। नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित्
कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नये, सर्वांशी मैत्रीने वागावे; हे जीवन मिळाल्यावर, कोणाशीही वैर ठेवू नये.
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्। एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्
काहीच न ठेवणे, परिपूर्ण समाधान, अपेक्षारहितपणा आणि स्थैर्य—हेच श्रेष्ठ ज्ञान आणि सततचे आत्मज्ञान आहे.
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः। अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च
संपत्तीचा त्याग करून, विवेकाने व्रत पाळावे; शोक नसलेल्या स्थिर अवस्थेत, इथे आणि मृत्यूनंतरही, आश्रय घ्यावा.
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना
जो माणूस नेहमी तप करतो, इंद्रियांवर ताबा ठेवतो, आणि मनावर नियंत्रण ठेवतो, तो ज्या गोष्टी जिंकता येत नाहीत त्या जिंकण्याची इच्छा ठेवतो, त्याने संसारात राहूनही कोणत्याच गोष्टींशी आसक्ती ठेवू नये.
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्। एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्
सुख-दुःख किंवा गुण-दोष यांच्याशी मन लावू नये, आणि एकाच गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करावे—हेच ब्रह्माचे वर्तन आहे, आणि हेच एकमेव खरे सुखाचे मार्ग आहे, असे सांगितले जाते.
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः। ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति
जो माणूस सुख आणि दुःख दोन्ही सोडून देतो, तोच परम ब्रह्माला प्राप्त होतो आणि त्याला कुठल्याच गोष्टीची आसक्ती राहत नाही.
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगितले आहे, श्रेष्ठ द्विजा. आता तुला अजून काही ऐकायचे आहे का?
एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर। दृढप्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह
मुक्तीधर्माचा सर्व उपदेश सांगितल्यानंतर, युधिष्ठिर, ज्याच्या मनात प्रगाढ प्रेम होते, त्या ब्राह्मणाने धर्मव्याधाला विचारले.
न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम्। न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्वभिसमीक्ष्यते
तुम्ही जे काही सांगितले ते सर्व न्यायाला धरून आहे; धर्माच्या बाबतीत तुम्हाला काहीही अज्ञात राहिलेले नाही.
प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं च पश्य द्विजोत्तम। येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुङ्गव
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, माझ्या समोर जो धर्म स्पष्ट आहे, त्याच्यामुळेच मला हे यश मिळाले आहे, ते तू पाहा.
उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम्। द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे
लवकर उठा, भगवंत, आणि माझ्या घरात आत या; धर्म जाणणाऱ्या, तुम्ही माझ्या आई-वडिलांना भेटायला हवे.
इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम्। सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोरमम्
असे म्हटल्यावर, तो आत गेला आणि त्याने एक अत्यंत सन्मानित, सुंदर, चार हॉल असलेले आणि फारच आकर्षक असे घर पाहिले.
देवतागृहसंकाश दैवतैश्च सुपूजितम्। शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम्
ते घर देवांच्या घरासारखे दिसत होते आणि देवांनी पूजलेले होते; तेथे उत्तम पलंग, आसने आणि सुगंध दरवळत होते.
तत्रशुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ। कृताहारौ तु संतुष्टावुपविष्टौ वरासने
तेथे त्याचे आई-वडील, पांढरे वस्त्र घातलेले, सन्मानित, जेवून तृप्त झालेले, सुंदर आसनांवर बसलेले होते.
तस्य व्याधस्य पितरौ ब्राह्मणः संददर्श ह'। धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसाऽपतत्
त्या व्याधाचे आई-वडील ब्राह्मणाने पाहिले; आणि धर्मव्याधाने त्यांना पाहताच डोक्याने त्यांच्या पायांवर वंदन केले.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्वामभिरक्षतु। प्रीतौ स्वस्तव शौचेन दीर्घमायुरवाप्नुहि। [गतिमिष्टां तपो ज्ञानं मेधां च परमां गतः]
उठा, उठा, धर्म जाणणाऱ्या! धर्म तुझे रक्षण करो. आम्ही तुझ्या शुद्धतेमुळे आनंदी आहोत; तुला दीर्घायुष्य लाभो, आणि तुला इच्छित मार्ग, तप, ज्ञान आणि उत्तम बुद्धी मिळो.
सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यं काले सुपूजितौ। `सुखमेव वसावोऽत्र देवलोकगताविव
मुला, तू नेहमी योग्य वेळी आम्हाला सन्मान दिलास, त्यामुळे आम्ही येथे अगदी देवांच्या लोकात गेल्यासारखे सुखाने राहतो.
न तेऽन्यद्दैवतं किंचिद्दैवतेष्वपि वर्तते। प्रयतसत्वाद्द्विजातीनांदमेनासि समनवितः
तुला देवांमध्ये दुसरे कोणतेही दैवत नाही; तुझ्या शुद्ध स्वभावामुळे, द्विजा, तू संयमाने युक्त आहेस.
पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः। प्रीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया
पिता, आजोबा आणि पणजोबा हे नेहमीच तुझ्या संयमामुळे आणि आमच्या पूजेमुळे तृप्त असतात, मुला.
मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते। न चान्या हि तथा बुद्धिर्दृश्यते सांप्रतं तव
मनाने, कृतीने आणि वाणीने तुझी सेवा कधीच कमी होत नाही; आणि सध्या तुझ्यात याहून वेगळी समजूत दिसत नाही.
जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ। तथा त्वया कृतंसर्वंतद्विशिष्टं च पुत्रक
जसा जमदग्नीपुत्र रामाने आपल्या वृद्ध आई-वडिलांचा सन्मान केला, तसंच तू सर्व केलंस, आणि त्याहूनही अधिक केलंस, प्रिय मुला.
ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत्। तौ स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासतुस्तदा
मग त्या दोघांना त्या धर्मपर मांसविक्रेत्याने ब्राह्मणाबद्दल सांगितले. त्यांनी त्या ब्राह्मणाचे स्वागत करून त्याचा सन्मान केला.
प्रतिगृह्यच तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ। सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद्वां कुशलं गृहे। अनामय च वां कच्चित्सुखं वेह शरीरयोः
त्या सन्मानाचा स्वीकार करून ब्राह्मणाने त्या दोघांना विचारले, "तुमच्या घरी, तुमच्या मुलांसह आणि नोकरांसह सर्व काही ठीक आहे ना? तुम्हा दोघांचे आरोग्य आणि सुख ठीक आहे ना?"
कुशलं नौ गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः। कच्चित्त्वमप्यविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्निति
"आमच्या घरी आणि आमच्या नोकरवर्गात सर्व काही ठीक आहे, ब्राह्मण. भगवंत, तुम्हीही कुठलाही त्रास न होता इथे पोहोचलात ना?"
हाढमित्येव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः। धर्मव्याधस्तु तं विप्रमर्थवद्वाक्यमब्रवीत्
ब्राह्मणाने आनंदाने फक्त 'होय' असे उत्तर दिले. मग धर्मपर मांसविक्रेत्याने त्या ब्राह्मणाला अर्थपूर्ण शब्द सांगितले.