आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं
तो आत्मा कायमचा आहे, त्याचा स्वभाव त्याग करून स्वतःवर विजय मिळवण्याचा आहे, हे ओळख.
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे। क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं
जो देव त्या आत्म्यात वास करतो, जसा कमळात एक थेंब असतो, त्याला 'क्षेत्रज्ञ' समज, तो नेहमीच त्यागाने स्वतःवर विजय मिळवणारा आहे.
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा। जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं
जीव हा रज, सत्त्व आणि तम या गुणांनी बनलेला आहे, जीव म्हणजे आत्म्याचा गुण समज, आणि आत्मा म्हणजे परमात्मा आहे, हे जाण.
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्। ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त
जीवाचा गुण जरी जड समजला जातो, तरी तो सर्व क्रिया करतो आणि घडवतो; पण त्यापलीकडे, क्षेत्रज्ञ जाणणारे, जो सातही जगांची रचना करणारा आहे, त्याचीच महती सांगतात.
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः
सर्व जीवांमध्ये असणारा हा आत्मा सहजपणे दिसत नाही; तो केवळ अत्यंत तीक्ष्ण बुद्धीने, सूक्ष्म ज्ञान असणाऱ्यांना दिसतो.
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम्। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते
मन शांत झाल्यावर, माणूस आपली चांगली-वाईट कर्मे नष्ट करतो; शांत आत्म्याने स्वतःमध्ये स्थिर राहून, तो अनंत सुखाचा अनुभव घेतो.
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्। `सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः'। निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः
शांततेचे लक्षण म्हणजे, जसा तृप्त माणूस आनंदाने झोपतो; सुखदुःख सोडून, द्वंद्व आणि मालकीभाव न ठेवता, जसा वाऱ्याविना जागी कुशलतेने पेटवलेला दिवा स्थिर जळतो.
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः। लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
रात्रीच्या सुरुवातीला आणि शेवटी, नेहमी मन लावून साधना करणारा, माफक अन्न घेणारा आणि शुद्ध अंतःकरण असणारा, स्वतःला स्वतःमध्ये पाहतो.
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति। दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते
जसा प्रज्वलित दिव्याने सर्व काही दिसते, तसाच मनरूपी दिव्यानेही पाहता येते; जेव्हा आत्मा 'मीपणा' नसलेला दिसतो, तेव्हा खरी मुक्ती मिळते.
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः। एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः
सर्व प्रकारांनी लोभ आणि रागावर नियंत्रण ठेवणे, हेच पवित्र ज्ञान, खरी तपस्या आणि श्रेष्ठ आचार मानले जाते.
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः
नेहमीच रागापासून तपस्येचे, मत्सरापासून संपत्तीचे, मान-अपमानापासून विद्वत्तेचे आणि बेफिकिरीपासून स्वतःचे रक्षण करावे.
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम्
दयाच सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे, क्षमा हे मोठे बळ आहे; आत्मज्ञान हे श्रेष्ठ ज्ञान आहे, आणि सत्य बोलणे हेच सर्वोच्च व्रत आहे.
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्। यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम्
सत्य बोलणे हेच उत्तम, सत्य म्हणजे ज्ञान आणि हितकारक; जे खरेच सर्वांच्या कल्याणासाठी आहे, तेच श्रेष्ठ सत्य मानले जाते.
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा। त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्
ज्याच्या सर्व कृती नेहमीच इच्छा व बंधनांपासून मुक्त आहेत, जो सर्व काही त्यागात अर्पण करतो, तोच खरा त्यागी आणि ज्ञानी आहे.
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन्। तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम्
जेव्हा कोणतीही जडता किंवा अस्थिरता त्याला हलवत नाही, तेव्हा तो ब्राह्मण योगात स्थित आहे, आणि त्याची स्थिती योग-न-योग अशी ओळखावी.
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्। नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित्
कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नये, सर्वांशी मैत्रीने वागावे; हे जीवन मिळाल्यावर, कोणाशीही वैर ठेवू नये.
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्। एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्
काहीच न ठेवणे, परिपूर्ण समाधान, अपेक्षारहितपणा आणि स्थैर्य—हेच श्रेष्ठ ज्ञान आणि सततचे आत्मज्ञान आहे.
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः। अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च
संपत्तीचा त्याग करून, विवेकाने व्रत पाळावे; शोक नसलेल्या स्थिर अवस्थेत, इथे आणि मृत्यूनंतरही, आश्रय घ्यावा.
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना
जो माणूस नेहमी तप करतो, इंद्रियांवर ताबा ठेवतो, आणि मनावर नियंत्रण ठेवतो, तो ज्या गोष्टी जिंकता येत नाहीत त्या जिंकण्याची इच्छा ठेवतो, त्याने संसारात राहूनही कोणत्याच गोष्टींशी आसक्ती ठेवू नये.
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्। एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्
सुख-दुःख किंवा गुण-दोष यांच्याशी मन लावू नये, आणि एकाच गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करावे—हेच ब्रह्माचे वर्तन आहे, आणि हेच एकमेव खरे सुखाचे मार्ग आहे, असे सांगितले जाते.
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः। ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति
जो माणूस सुख आणि दुःख दोन्ही सोडून देतो, तोच परम ब्रह्माला प्राप्त होतो आणि त्याला कुठल्याच गोष्टीची आसक्ती राहत नाही.
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगितले आहे, श्रेष्ठ द्विजा. आता तुला अजून काही ऐकायचे आहे का?
एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर। दृढप्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह
मुक्तीधर्माचा सर्व उपदेश सांगितल्यानंतर, युधिष्ठिर, ज्याच्या मनात प्रगाढ प्रेम होते, त्या ब्राह्मणाने धर्मव्याधाला विचारले.
न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम्। न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्वभिसमीक्ष्यते
तुम्ही जे काही सांगितले ते सर्व न्यायाला धरून आहे; धर्माच्या बाबतीत तुम्हाला काहीही अज्ञात राहिलेले नाही.
प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं च पश्य द्विजोत्तम। येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुङ्गव
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, माझ्या समोर जो धर्म स्पष्ट आहे, त्याच्यामुळेच मला हे यश मिळाले आहे, ते तू पाहा.
उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम्। द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे
लवकर उठा, भगवंत, आणि माझ्या घरात आत या; धर्म जाणणाऱ्या, तुम्ही माझ्या आई-वडिलांना भेटायला हवे.
इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम्। सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोरमम्
असे म्हटल्यावर, तो आत गेला आणि त्याने एक अत्यंत सन्मानित, सुंदर, चार हॉल असलेले आणि फारच आकर्षक असे घर पाहिले.
देवतागृहसंकाश दैवतैश्च सुपूजितम्। शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम्
ते घर देवांच्या घरासारखे दिसत होते आणि देवांनी पूजलेले होते; तेथे उत्तम पलंग, आसने आणि सुगंध दरवळत होते.
तत्रशुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ। कृताहारौ तु संतुष्टावुपविष्टौ वरासने
तेथे त्याचे आई-वडील, पांढरे वस्त्र घातलेले, सन्मानित, जेवून तृप्त झालेले, सुंदर आसनांवर बसलेले होते.
तस्य व्याधस्य पितरौ ब्राह्मणः संददर्श ह'। धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसाऽपतत्
त्या व्याधाचे आई-वडील ब्राह्मणाने पाहिले; आणि धर्मव्याधाने त्यांना पाहताच डोक्याने त्यांच्या पायांवर वंदन केले.