मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्। प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
डोक्यात असलेला अग्नी शरीराचं रक्षण करतो; प्राण हा डोक्यात आणि अग्नीत राहून शरीरात फिरतो.
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्। श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य—सगळं प्राणातच आहे; तोच सर्व जीवांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आपण त्या ब्रह्मतेजाची उपासना करतो.
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः
तो जीव सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे, तो सनातन पुरुष आहे; सर्वांच्या मन, बुद्धी, अहंकार आणि इंद्रियांचे विषय तोच आहे.
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि। प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम
तोच अव्यक्त, स्वतःची ओळख असलेला जीव, काळ, प्रकृती आणि पुरुष आहे; तोच प्राण आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः। जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि
तो जागृत अवस्थेत जागा असतो आणि स्वप्नात स्वप्न पाहतो; जाग्रणात तो बळ देतो आणि क्रियाशीलांमध्ये तोच कृती करतो.
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते। त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते
तो रोखला गेला की, श्रेष्ठ ब्राह्मण, त्याला मृत्यू म्हणतात; शरीर सोडून, जीव पुन्हा दुसरे शरीर प्राप्त करतो.
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते। पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः
हा अपान नावाचा अग्नी प्राणामुळे टिकून राहतो; मागून समाना आपापल्या मार्गाने स्थिर असतो.
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते
मूत्रमार्गाच्या मुळाशी आणि गुदद्वारात अपान अग्नीला धरून राहतो; तो मूत्र किंवा मल वाहत फिरतो.
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते। उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः
प्रयत्न, कर्म आणि बळ यामध्ये जो एकच कार्यरत असतो आणि तीन प्रकारे फिरतो, त्याला आत्मज्ञ लोक उदान म्हणतात.
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते
सर्व सांध्यांमध्ये आणि शरीराच्या प्रत्येक भागात जो वायू आहे, त्याला मनुष्यमात्राच्या शरीरात व्यान म्हणतात.
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः। रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति
शरीरातील सर्व धातूंमध्ये अग्नी पसरलेला आहे, तो वायूने हलतो; रस, धातू आणि दोष यांना फिरवत राहतो.
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते। सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां
प्राणांचा संयोग झाला की संनिपात निर्माण होतो; तोच उष्णता, अग्नी म्हणून ओळखली जाते, जी देहधारकांचे अन्न पचवते.
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ। समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः
अपान आणि उदान यांच्या मध्ये प्राण आणि व्यान स्थिर असतात; हे एकत्रित झाले की अग्नी योग्य प्रकारे पचन करतो.
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः। स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्
त्याचा विस्तार गुदद्वारापर्यंत असतो, ज्याला गुद म्हणतात; तिथून सर्व प्राण्यांच्या प्राणांमध्ये नाड्या निर्माण होतात.
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते। स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
अग्नीचा वेग वाहणारा प्राण गुदाच्या शेवटी अडवला जातो; पुन्हा वर येऊन तो अग्नीला उचलतो.
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः। नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः
नाभीच्या खाली पक्कवाशय आणि वर आमाशय असतो; नाभीच्या मध्यभागी सर्व प्राण शरीरात स्थिर असतात.
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः
सर्व नाड्या, दहा प्राणांनी प्रेरित होऊन, हृदयातून वर, खाली आणि आडव्या दिशेने अन्नरस वाहतात.
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्। जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत्
योग्यांचा हा मार्ग आहे, ज्याने ते त्या परम अवस्थेला पोहोचतात; जो थकवा जिंकून बसतो, तो आत्म्याला डोक्याच्या शिखरावर नेतो.
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु। `तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि
अशा प्रकारे प्राण आणि अपान सर्व देहधारकांमध्ये पसरलेले आहेत; हे दोन्ही अग्निसहित आत्म्यातील प्राणतत्त्व समजावे.
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः। मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्। तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः
अकरा प्रकारांनी युक्त, विविध शक्तींचा संग्रह असलेला, तो मूर्तिमान जीव नेहमी योगाने जिंकलेला आहे असे जाण; त्याच्यात स्थिर असलेला अग्नी नेहमी भांड्यातील अग्नीप्रमाणे राहतो.
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं
तो आत्मा कायमचा आहे, त्याचा स्वभाव त्याग करून स्वतःवर विजय मिळवण्याचा आहे, हे ओळख.
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे। क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं
जो देव त्या आत्म्यात वास करतो, जसा कमळात एक थेंब असतो, त्याला 'क्षेत्रज्ञ' समज, तो नेहमीच त्यागाने स्वतःवर विजय मिळवणारा आहे.
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा। जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं
जीव हा रज, सत्त्व आणि तम या गुणांनी बनलेला आहे, जीव म्हणजे आत्म्याचा गुण समज, आणि आत्मा म्हणजे परमात्मा आहे, हे जाण.
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्। ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त
जीवाचा गुण जरी जड समजला जातो, तरी तो सर्व क्रिया करतो आणि घडवतो; पण त्यापलीकडे, क्षेत्रज्ञ जाणणारे, जो सातही जगांची रचना करणारा आहे, त्याचीच महती सांगतात.
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः
सर्व जीवांमध्ये असणारा हा आत्मा सहजपणे दिसत नाही; तो केवळ अत्यंत तीक्ष्ण बुद्धीने, सूक्ष्म ज्ञान असणाऱ्यांना दिसतो.
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम्। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते
मन शांत झाल्यावर, माणूस आपली चांगली-वाईट कर्मे नष्ट करतो; शांत आत्म्याने स्वतःमध्ये स्थिर राहून, तो अनंत सुखाचा अनुभव घेतो.
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्। `सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः'। निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः
शांततेचे लक्षण म्हणजे, जसा तृप्त माणूस आनंदाने झोपतो; सुखदुःख सोडून, द्वंद्व आणि मालकीभाव न ठेवता, जसा वाऱ्याविना जागी कुशलतेने पेटवलेला दिवा स्थिर जळतो.
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः। लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
रात्रीच्या सुरुवातीला आणि शेवटी, नेहमी मन लावून साधना करणारा, माफक अन्न घेणारा आणि शुद्ध अंतःकरण असणारा, स्वतःला स्वतःमध्ये पाहतो.
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति। दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते
जसा प्रज्वलित दिव्याने सर्व काही दिसते, तसाच मनरूपी दिव्यानेही पाहता येते; जेव्हा आत्मा 'मीपणा' नसलेला दिसतो, तेव्हा खरी मुक्ती मिळते.
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः। एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः
सर्व प्रकारांनी लोभ आणि रागावर नियंत्रण ठेवणे, हेच पवित्र ज्ञान, खरी तपस्या आणि श्रेष्ठ आचार मानले जाते.