अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः। दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः
ज्याच्यावर तमाचा प्रभाव असतो, तो अज्ञानाने भरलेला, गोंधळलेला, झोपाळू, विचारशक्ती नसलेला, हट्टी, रागीट आणि आळशी असतो.
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः। विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः
जो माणूस चांगलं बोलतो, सल्लागार असतो, श्रेष्ठ असतो, मत्सर नसतो, जाणून घेण्याची इच्छा असते, पण गर्विष्ठ आणि हट्टी असतो—तो राजसिक असतो.
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः। अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः
जो प्रकाशमय, स्थिर, मत्सररहित, शांत, बुद्धिमान आणि संयमी असतो—तो सत्त्वगुणी असतो.
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते। यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते
सत्त्वगुणी माणूस जागरूक असतो, त्याला जगाच्या वागण्याने काही फरक पडत नाही; जे जाणण्यासारखं आहे ते समजल्यावर तो जगाच्या वागण्यावर तिरस्कार करतो.
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते। मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत्
त्याच्यात आधीच वैराग्य येतं; त्याचा अहंकार मृदू होतो आणि साधेपणा प्रकट होतं.
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम्। न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन
मग सर्व द्वंद्वं शांत होतात; आणि त्याच्यात कधीच असंयम राहात नाही.
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः। वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च
शूद्र कुळात जन्मलेला जर चांगले गुण अंगीकारतो, तर त्याला वैश्य किंवा क्षत्रियपद मिळू शकतं, हे ब्राह्मण.
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते। गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
जो सरळपणाने वागतो, त्याला ब्राह्मणत्व मिळतं; हे सर्व गुण मी सांगितले, अजून काय ऐकायचं आहे?
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्। अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः
पृथ्वीच्या घटकातून शरीरातील अग्नी कसा निर्माण होतो? आणि वायू विशिष्ट जागांमध्ये कसा फिरतो?
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर। व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने
ही विचारणा त्या ब्राह्मणानं केली, युधिष्ठिरा, आणि मग त्या धर्मव्याधानं त्या महात्मा ब्राह्मणाला उत्तर दिलं.
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्। प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
डोक्यात असलेला अग्नी शरीराचं रक्षण करतो; प्राण हा डोक्यात आणि अग्नीत राहून शरीरात फिरतो.
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्। श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य—सगळं प्राणातच आहे; तोच सर्व जीवांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आपण त्या ब्रह्मतेजाची उपासना करतो.
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः
तो जीव सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे, तो सनातन पुरुष आहे; सर्वांच्या मन, बुद्धी, अहंकार आणि इंद्रियांचे विषय तोच आहे.
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि। प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम
तोच अव्यक्त, स्वतःची ओळख असलेला जीव, काळ, प्रकृती आणि पुरुष आहे; तोच प्राण आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः। जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि
तो जागृत अवस्थेत जागा असतो आणि स्वप्नात स्वप्न पाहतो; जाग्रणात तो बळ देतो आणि क्रियाशीलांमध्ये तोच कृती करतो.
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते। त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते
तो रोखला गेला की, श्रेष्ठ ब्राह्मण, त्याला मृत्यू म्हणतात; शरीर सोडून, जीव पुन्हा दुसरे शरीर प्राप्त करतो.
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते। पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः
हा अपान नावाचा अग्नी प्राणामुळे टिकून राहतो; मागून समाना आपापल्या मार्गाने स्थिर असतो.
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते
मूत्रमार्गाच्या मुळाशी आणि गुदद्वारात अपान अग्नीला धरून राहतो; तो मूत्र किंवा मल वाहत फिरतो.
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते। उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः
प्रयत्न, कर्म आणि बळ यामध्ये जो एकच कार्यरत असतो आणि तीन प्रकारे फिरतो, त्याला आत्मज्ञ लोक उदान म्हणतात.
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते
सर्व सांध्यांमध्ये आणि शरीराच्या प्रत्येक भागात जो वायू आहे, त्याला मनुष्यमात्राच्या शरीरात व्यान म्हणतात.
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः। रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति
शरीरातील सर्व धातूंमध्ये अग्नी पसरलेला आहे, तो वायूने हलतो; रस, धातू आणि दोष यांना फिरवत राहतो.
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते। सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां
प्राणांचा संयोग झाला की संनिपात निर्माण होतो; तोच उष्णता, अग्नी म्हणून ओळखली जाते, जी देहधारकांचे अन्न पचवते.
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ। समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः
अपान आणि उदान यांच्या मध्ये प्राण आणि व्यान स्थिर असतात; हे एकत्रित झाले की अग्नी योग्य प्रकारे पचन करतो.
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः। स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्
त्याचा विस्तार गुदद्वारापर्यंत असतो, ज्याला गुद म्हणतात; तिथून सर्व प्राण्यांच्या प्राणांमध्ये नाड्या निर्माण होतात.
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते। स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
अग्नीचा वेग वाहणारा प्राण गुदाच्या शेवटी अडवला जातो; पुन्हा वर येऊन तो अग्नीला उचलतो.
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः। नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः
नाभीच्या खाली पक्कवाशय आणि वर आमाशय असतो; नाभीच्या मध्यभागी सर्व प्राण शरीरात स्थिर असतात.
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः
सर्व नाड्या, दहा प्राणांनी प्रेरित होऊन, हृदयातून वर, खाली आणि आडव्या दिशेने अन्नरस वाहतात.
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्। जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत्
योग्यांचा हा मार्ग आहे, ज्याने ते त्या परम अवस्थेला पोहोचतात; जो थकवा जिंकून बसतो, तो आत्म्याला डोक्याच्या शिखरावर नेतो.
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु। `तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि
अशा प्रकारे प्राण आणि अपान सर्व देहधारकांमध्ये पसरलेले आहेत; हे दोन्ही अग्निसहित आत्म्यातील प्राणतत्त्व समजावे.
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः। मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्। तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः
अकरा प्रकारांनी युक्त, विविध शक्तींचा संग्रह असलेला, तो मूर्तिमान जीव नेहमी योगाने जिंकलेला आहे असे जाण; त्याच्यात स्थिर असलेला अग्नी नेहमी भांड्यातील अग्नीप्रमाणे राहतो.