ब्रवीषि सूनृतंधर्मं यस्य वक्ता न विद्यते। दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोसि मे
तू खरी धर्माची गोष्ट सांगतोस, ज्याला शिक्षकच नाही. माझ्या मते, असा दिव्य सामर्थ्य असलेला मोठा ऋषीच हे करू शकतो.
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा। तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा
ब्राह्मण हे खरोखरच मोठ्या भाग्याचे आहेत, नेहमीच ते सर्वांत आधी पूजनीय असतात. या जगात बुद्धिमान माणसाने त्यांना पूर्ण मनाने आनंद द्यावा.
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम। नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे
त्यांना काय प्रिय आहे ते मी तुला सांगतो, श्रेष्ठ द्विजा. ब्राह्मणांना वंदन करून, माझ्याकडून ब्राह्मी विद्या ऐक.
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि सर्वशः। महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्
हे संपूर्ण विश्व, जे हलते आणि जे स्थिर आहे, सर्व काही महाभूतांनी बनले आहे, हे ब्राह्मणा. यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही.
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश् तद्गुणाः
महाभूत म्हणजे आकाश, वायू, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी; त्यांचे गुण म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध.
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्। पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु
त्यांचे सर्व गुण एकमेकांमध्ये मिसळतात, आधीचा गुण पुढच्यात असतो, आणि हे तीन तत्त्वांमध्ये क्रमाने राहतात.
षष्ठी तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते। सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्
सहावे म्हणजे चेतना, जिला मन असे म्हणतात; सातवे म्हणजे बुद्धी, आणि त्यापुढे अहंकार येतो.
इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजः सत्वं तमस्तथा। इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः
इंद्रिये पाच आहेत, तसेच रज, सत्त्व आणि तम हेही पाच आहेत; अशा प्रकारे हा सतरा गुणांचा समूह अव्यक्त म्हणून ओळखला जातो.
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतैः। चतुर्विंसक इत्येष व्यकत्वाव्यक्तमयो गुणः। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
सर्व इंद्रियांचे विषय, व्यक्त आणि अव्यक्त, हे सगळे एकत्र येतात; हा चोवीस गुणांचा समूह व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्हींचा आहे. हे सर्व मी तुला सांगितले, अजून काय ऐकायचे आहे?
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत। कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्
धर्मव्याधाने असे सांगितल्यावर, हे भारत, त्या ब्राह्मणाने पुन्हा एक आनंद देणारी कथा सांगितली.
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर। एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद
धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्या पाच महाभूतांचे गुण मला नीट सांग.
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च। गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान्
पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश—या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ गुण आहेत; मी आता तुला त्यांचे गुण सांगतो.
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम्। गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः
पृथ्वीला पाच गुण आहेत, ब्राह्मणा, पाण्याला चार; अग्नी आणि वायूला प्रत्येकी तीन, आणि आकाशालाही तीन गुण आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध—हे पाच गुण पृथ्वीचे आहेत, आणि ते सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम। अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत
शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस—हे पाण्याचे गुण आहेत, हे ब्राह्मणा, आणि हे मी तुला सांगितले.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः। शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु
शब्द, स्पर्श आणि रूप—हे अग्नीचे तीन गुण आहेत; शब्द आणि स्पर्श हे वायूचे, आणि फक्त शब्द हा आकाशाचा गुण आहे.
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु। वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः
हे ब्राह्मण, हे पंधरा गुण पाचही मूल घटकांमध्ये आहेत; हे सर्व प्राण्यांमध्ये असतात, ज्यांच्यात सर्व जग राहते.
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज। यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः
हे द्विजा, हे गुण एकमेकांवर कधीच अतिक्रमण करत नाहीत, त्यामुळे सर्वत्र समता असते; पण जेव्हा जंगम आणि स्थावर जीव एकमेकांशी विसंवादाने वागतात,
तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः। प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः
तेव्हा योग्य वेळी, देहधारी जीव दुसऱ्या देहात प्रवेश करतो; विरोधामुळे ते नष्ट होतात आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः। यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
जगात सर्वत्र पाच घटकांनी बनलेले तत्त्व दिसतात; त्यांच्यामुळे हे सर्व स्थावर-जंगम जग व्यापलेले आहे.
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम्। तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्
इंद्रियांना जे जे समजते, ते प्रकट मानले जाते; आणि जे केवळ सूक्ष्म बुद्धीने समजते, ते अप्रकट समजावे, कारण ते इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे.
यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु। इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते
जसे इंद्रिये शब्द वगैरे ग्रहण करतात, तसेच देहधारी जीव ही इंद्रिये घेऊन येथे सुख-दुःख अनुभवतो.
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति। परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति
जो जगात सर्वत्र आत्म्याला पाहतो आणि आत्म्यात जग पाहतो, तो परा आणि अपरा ज्ञान असला तरी आसक्त असेल, तर तो सर्व जीवांना पाहतो.
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा। ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते
जो सर्व अवस्थांमध्ये, सर्व काळात, सर्व जीवांना पाहतो, त्याला अशुभामुळे ब्रह्माशी एकरूपता कधीच येत नाही.
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम्। लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते
अज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या मोहाच्या दुःखाचा अतिक्रम केल्यावर, जगातील समजुतीच्या प्रकाशाने ज्ञानाच्या मार्गावर पुढे जाता येते.
अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम्। अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान्
ज्याचा जन्म स्वतःच्या आत्म्यातून आहे, तो जीव नेहमीच अनादि, अनंत, अविनाशी, अद्वितीय आणि निराकार आहे, असे ज्ञानी सांगतात.
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि। `तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति'। इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा
हे ब्राह्मण, तू जे काही विचारतोस, त्याचे मूळ तप आहे; कारण तपानेच माणूस जे काही इच्छितो ते मिळवतो. इंद्रिये संयमित केल्यावरच तप साधता येते, अन्यथा नाही.
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ। निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
खरं तर, इंद्रियांशी संबंधित सर्व काहीच स्वर्ग आणि नरक आहे; इंद्रिये संयमित किंवा असंयमित ठेवली, तर ती स्वर्ग किंवा नरक मिळवून देतात.
एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम्। एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च
इंद्रियांच्या संयमापर्यंतचा हा संपूर्ण योगमार्ग आहे; कारण हेच तप, स्वर्ग आणि नरक यांचे मूळ आहे.
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम्। सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात्
इंद्रियांशी आसक्त झाल्यावर नक्कीच अंधारात पडतो; पण त्यांना संयमित केल्यावर यश मिळते.