ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्। इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते
त्यासाठी तो प्रयत्न करतो आणि मोठी कर्मे करतो; इच्छित रूपे आणि गंध यांचा आस्वाद घेतो.
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्। ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
त्यातून आसक्ती निर्माण होते, आणि त्यानंतर द्वेष; त्यानंतर लोभ निर्माण होतो आणि मग मोह येतो.
तस् लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च। न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
जो लोभाने व्यापलेला आणि राग-द्वेषाने बाधलेला असतो, त्याला धर्माची समज येत नाही आणि तो धर्म फसवणुकीने करतो.
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते। व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम
तो धर्मही फसवून करतो, धनही फसवून मिळवतो; आणि जेव्हा धन फसवणुकीने मिळते, हे श्रेष्ठ द्विज,
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति। सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम
त्याचे मन त्यातच रमते आणि मग तो पाप करायची इच्छा धरतो, जरी मित्रांनी आणि विद्वानांनी त्याला रोखले तरी, हे श्रेष्ठ द्विज.
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम्। अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषजः
तो उत्तर देताना शास्त्राशी जोडलेले बोलतो, पण प्रत्यक्षात अशास्त्रीय वागतो; त्याच्याकडे आसक्ती आणि दोषातून उत्पन्न झालेले तीन प्रकारचे अधर्म असतात.
पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च। तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः
तो पाप विचारतो, बोलतो आणि करतो; जो अधर्मात गुंततो, त्याचे सद्गुण नष्ट होतात, हे सज्जन.
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः। स तेन दुःखमाप्नोति परत्र च विपद्यते
ज्यांचे वर्तन त्याच्यासारखे असते, तेच त्याचे मित्र होतात, जरी तो पाप करीत असला तरी; त्यामुळे तो दु:ख भोगतो आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो.
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु। यस्त्वेतान्प्रज्ञाया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति
जो माणूस अशा प्रकारे वागतो, तो खरोखरच पापी होतो. आता माझ्याकडून धर्माचे फळ ऐक. जो हे दोष आधीच समजून घेतो,
कुशलः सुखदुःखेषु सांधूंश्चाप्युपसेवते। तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्ध्रिधर्मेषु राजते
तो सुखदुःखात कुशल असतो आणि सज्जनांच्या संगतीत राहतो. त्याच्या चांगल्या वागण्यामुळे तो ज्ञान आणि धर्माच्या मार्गावर उजळतो.
ब्रवीषि सूनृतंधर्मं यस्य वक्ता न विद्यते। दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोसि मे
तू खरी धर्माची गोष्ट सांगतोस, ज्याला शिक्षकच नाही. माझ्या मते, असा दिव्य सामर्थ्य असलेला मोठा ऋषीच हे करू शकतो.
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा। तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा
ब्राह्मण हे खरोखरच मोठ्या भाग्याचे आहेत, नेहमीच ते सर्वांत आधी पूजनीय असतात. या जगात बुद्धिमान माणसाने त्यांना पूर्ण मनाने आनंद द्यावा.
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम। नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे
त्यांना काय प्रिय आहे ते मी तुला सांगतो, श्रेष्ठ द्विजा. ब्राह्मणांना वंदन करून, माझ्याकडून ब्राह्मी विद्या ऐक.
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि सर्वशः। महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्
हे संपूर्ण विश्व, जे हलते आणि जे स्थिर आहे, सर्व काही महाभूतांनी बनले आहे, हे ब्राह्मणा. यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही.
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश् तद्गुणाः
महाभूत म्हणजे आकाश, वायू, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी; त्यांचे गुण म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध.
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्। पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु
त्यांचे सर्व गुण एकमेकांमध्ये मिसळतात, आधीचा गुण पुढच्यात असतो, आणि हे तीन तत्त्वांमध्ये क्रमाने राहतात.
षष्ठी तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते। सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्
सहावे म्हणजे चेतना, जिला मन असे म्हणतात; सातवे म्हणजे बुद्धी, आणि त्यापुढे अहंकार येतो.
इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजः सत्वं तमस्तथा। इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः
इंद्रिये पाच आहेत, तसेच रज, सत्त्व आणि तम हेही पाच आहेत; अशा प्रकारे हा सतरा गुणांचा समूह अव्यक्त म्हणून ओळखला जातो.
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतैः। चतुर्विंसक इत्येष व्यकत्वाव्यक्तमयो गुणः। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
सर्व इंद्रियांचे विषय, व्यक्त आणि अव्यक्त, हे सगळे एकत्र येतात; हा चोवीस गुणांचा समूह व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्हींचा आहे. हे सर्व मी तुला सांगितले, अजून काय ऐकायचे आहे?
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत। कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्
धर्मव्याधाने असे सांगितल्यावर, हे भारत, त्या ब्राह्मणाने पुन्हा एक आनंद देणारी कथा सांगितली.
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर। एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद
धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्या पाच महाभूतांचे गुण मला नीट सांग.
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च। गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान्
पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश—या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ गुण आहेत; मी आता तुला त्यांचे गुण सांगतो.
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम्। गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः
पृथ्वीला पाच गुण आहेत, ब्राह्मणा, पाण्याला चार; अग्नी आणि वायूला प्रत्येकी तीन, आणि आकाशालाही तीन गुण आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध—हे पाच गुण पृथ्वीचे आहेत, आणि ते सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम। अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत
शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस—हे पाण्याचे गुण आहेत, हे ब्राह्मणा, आणि हे मी तुला सांगितले.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः। शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु
शब्द, स्पर्श आणि रूप—हे अग्नीचे तीन गुण आहेत; शब्द आणि स्पर्श हे वायूचे, आणि फक्त शब्द हा आकाशाचा गुण आहे.
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु। वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः
हे ब्राह्मण, हे पंधरा गुण पाचही मूल घटकांमध्ये आहेत; हे सर्व प्राण्यांमध्ये असतात, ज्यांच्यात सर्व जग राहते.
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज। यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः
हे द्विजा, हे गुण एकमेकांवर कधीच अतिक्रमण करत नाहीत, त्यामुळे सर्वत्र समता असते; पण जेव्हा जंगम आणि स्थावर जीव एकमेकांशी विसंवादाने वागतात,
तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः। प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः
तेव्हा योग्य वेळी, देहधारी जीव दुसऱ्या देहात प्रवेश करतो; विरोधामुळे ते नष्ट होतात आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः। यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
जगात सर्वत्र पाच घटकांनी बनलेले तत्त्व दिसतात; त्यांच्यामुळे हे सर्व स्थावर-जंगम जग व्यापलेले आहे.