धरमस्य च पलं लब्ध्वा न तुष्यति महाद्विज। अतुष्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा
धर्माचे फळ मिळूनही तो महान द्विज संतुष्ट होत नाही; असंतुष्ट राहून तो ज्ञानदृष्टीने वैराग्य स्वीकारतो.
प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते। विरज्ये यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति
प्रज्ञेच्या डोळ्यांनी पाहणारा मनुष्य इथे दोषांना चिकटून राहत नाही; इच्छेनुसार विरक्त होतो, पण धर्म कधीही सोडत नाही.
फलत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्रियात्मकम्। ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः
जग सतत कर्मात गुंतलेले पाहून तो फळत्यागासाठी प्रयत्न करतो; त्यानंतर योग्य मार्गाने, अयोग्य मार्गाने नव्हे, मोक्ष मिळवण्याचा प्रयत्न करतो.
एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च। धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्
अशा प्रकारे तो वैराग्य स्वीकारतो आणि पापाचे कर्म सोडतो; तो धार्मिक होतो आणि सर्वोच्च मोक्षही प्राप्त करतो.
तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः। तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति
सर्व जीवांसाठी तप हेच श्रेष्ठ कल्याण आहे; त्याचे मूळ म्हणजे मन:शांती आणि संयम. त्याने मनातल्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च। ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम
इंद्रियांचे नियंत्रण, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर, हे श्रेष्ठ द्विज, ब्रह्मपद मिळते.
इन्द्रियाणीति यान्याहुः कानि तानि यतव्रत। निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्
इंद्रिये म्हणतात ती कोणती, हे व्रतस्थ? त्यांची नावे कोणती? त्यांचे नियंत्रण कसे करावे आणि त्या नियंत्रणाचे फळ काय?
कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतांवर। एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक
त्या नियंत्रणाचे फळ कसे मिळते, हे धर्माचे श्रेष्ठ पालन करणारा? हे सत्य धर्म मला तुझ्याकडून जाणून घ्यायचे आहे, हे अत्यंत धार्मिक.
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर। प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप
ब्राह्मणाने असे विचारल्यावर, धर्मव्याधाने युधिष्ठिराला ब्राह्मणाला दिल्याप्रमाणेच उत्तर दिले; हे राजन, ते ऐक.
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते। तत्प्राप्य कामं भजतेक्रोधं च द्विजसत्तम
ज्ञानासाठी माणसांचे मन आधी सक्रिय होते; ते मिळाल्यावर, ते इच्छा आणि रागाच्या मागे धावते, हे श्रेष्ठ द्विज.
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्। इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते
त्यासाठी तो प्रयत्न करतो आणि मोठी कर्मे करतो; इच्छित रूपे आणि गंध यांचा आस्वाद घेतो.
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्। ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
त्यातून आसक्ती निर्माण होते, आणि त्यानंतर द्वेष; त्यानंतर लोभ निर्माण होतो आणि मग मोह येतो.
तस् लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च। न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
जो लोभाने व्यापलेला आणि राग-द्वेषाने बाधलेला असतो, त्याला धर्माची समज येत नाही आणि तो धर्म फसवणुकीने करतो.
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते। व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम
तो धर्मही फसवून करतो, धनही फसवून मिळवतो; आणि जेव्हा धन फसवणुकीने मिळते, हे श्रेष्ठ द्विज,
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति। सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम
त्याचे मन त्यातच रमते आणि मग तो पाप करायची इच्छा धरतो, जरी मित्रांनी आणि विद्वानांनी त्याला रोखले तरी, हे श्रेष्ठ द्विज.
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम्। अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषजः
तो उत्तर देताना शास्त्राशी जोडलेले बोलतो, पण प्रत्यक्षात अशास्त्रीय वागतो; त्याच्याकडे आसक्ती आणि दोषातून उत्पन्न झालेले तीन प्रकारचे अधर्म असतात.
पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च। तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः
तो पाप विचारतो, बोलतो आणि करतो; जो अधर्मात गुंततो, त्याचे सद्गुण नष्ट होतात, हे सज्जन.
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः। स तेन दुःखमाप्नोति परत्र च विपद्यते
ज्यांचे वर्तन त्याच्यासारखे असते, तेच त्याचे मित्र होतात, जरी तो पाप करीत असला तरी; त्यामुळे तो दु:ख भोगतो आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो.
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु। यस्त्वेतान्प्रज्ञाया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति
जो माणूस अशा प्रकारे वागतो, तो खरोखरच पापी होतो. आता माझ्याकडून धर्माचे फळ ऐक. जो हे दोष आधीच समजून घेतो,
कुशलः सुखदुःखेषु सांधूंश्चाप्युपसेवते। तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्ध्रिधर्मेषु राजते
तो सुखदुःखात कुशल असतो आणि सज्जनांच्या संगतीत राहतो. त्याच्या चांगल्या वागण्यामुळे तो ज्ञान आणि धर्माच्या मार्गावर उजळतो.
ब्रवीषि सूनृतंधर्मं यस्य वक्ता न विद्यते। दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोसि मे
तू खरी धर्माची गोष्ट सांगतोस, ज्याला शिक्षकच नाही. माझ्या मते, असा दिव्य सामर्थ्य असलेला मोठा ऋषीच हे करू शकतो.
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा। तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा
ब्राह्मण हे खरोखरच मोठ्या भाग्याचे आहेत, नेहमीच ते सर्वांत आधी पूजनीय असतात. या जगात बुद्धिमान माणसाने त्यांना पूर्ण मनाने आनंद द्यावा.
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम। नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे
त्यांना काय प्रिय आहे ते मी तुला सांगतो, श्रेष्ठ द्विजा. ब्राह्मणांना वंदन करून, माझ्याकडून ब्राह्मी विद्या ऐक.
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि सर्वशः। महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्
हे संपूर्ण विश्व, जे हलते आणि जे स्थिर आहे, सर्व काही महाभूतांनी बनले आहे, हे ब्राह्मणा. यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही.
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश् तद्गुणाः
महाभूत म्हणजे आकाश, वायू, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी; त्यांचे गुण म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध.
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्। पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु
त्यांचे सर्व गुण एकमेकांमध्ये मिसळतात, आधीचा गुण पुढच्यात असतो, आणि हे तीन तत्त्वांमध्ये क्रमाने राहतात.
षष्ठी तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते। सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्
सहावे म्हणजे चेतना, जिला मन असे म्हणतात; सातवे म्हणजे बुद्धी, आणि त्यापुढे अहंकार येतो.
इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजः सत्वं तमस्तथा। इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः
इंद्रिये पाच आहेत, तसेच रज, सत्त्व आणि तम हेही पाच आहेत; अशा प्रकारे हा सतरा गुणांचा समूह अव्यक्त म्हणून ओळखला जातो.
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतैः। चतुर्विंसक इत्येष व्यकत्वाव्यक्तमयो गुणः। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
सर्व इंद्रियांचे विषय, व्यक्त आणि अव्यक्त, हे सगळे एकत्र येतात; हा चोवीस गुणांचा समूह व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्हींचा आहे. हे सर्व मी तुला सांगितले, अजून काय ऐकायचे आहे?
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत। कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्
धर्मव्याधाने असे सांगितल्यावर, हे भारत, त्या ब्राह्मणाने पुन्हा एक आनंद देणारी कथा सांगितली.