तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम। कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति कर्मभिः
—तर तो तप आणि योगाचा आरंभ करतो, हे श्रेष्ठ द्विजा, आणि अनेक चांगल्या कर्मांनी तो त्या कर्मांमुळे विविध लोकांचा उपभोग घेतो.
[स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः।] प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्रगत्वा न शोचति
जर तो बंधनातून मुक्त झाला आणि कर्मांनी शुद्ध झाला, तर तो पुण्यवानांच्या लोकात पोहोचतो आणि तिथे गेल्यावर त्याला दुःख वाटत नाही.
पापं कुर्वनपुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति। `पुण्यं कुर्वन्पुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति'। तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयीत च पापकम्
जो पाप करतो आणि दुष्ट वागतो त्याला पुण्याचा अंत गाठता येत नाही; पण जो सत्कर्म करतो आणि चांगले वागतो त्याला पुण्याचा अंत येत नाही. म्हणून नेहमी चांगले कर्म करावे आणि पाप टाळावे.
अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते। सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः
जो द्वेष न करता आणि उपकाराची जाणीव ठेवून नेहमी शुभ गोष्टी करतो, तो माणूस सुख, धर्म, अर्थ आणि स्वर्ग मिळवतो.
संस्कृतस्य च दान्तस् नियतस्य यतात्मनः। प्राज्ञास्यानन्तरा वृत्तिरिहि लोके परत्र च
जो संयमी, शिस्तबद्ध आणि मनावर ताबा ठेवणारा असतो, त्याच्या मागे या जगात आणि पुढच्या जन्मातही विद्वानांची वर्तणूक असते.
सतां धऱ्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्। असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः
सज्जनांच्या मार्गाने वागावे, चांगल्यांसारखे आचरण करावे, आणि जगाला त्रास न देता द्विजाने आपली उपजीविका मिळवावी.
सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः। स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणास्ते ह्यसंकराः
शास्त्रज्ञ आणि जाणकार श्रेष्ठजन आहेत; जे आपापल्या धर्माने जगतात, ते कधीही गोंधळात पडत नाहीत.
प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति। तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनन द्विजसत्तम
विद्वान माणूस धर्मात आनंद मानतो आणि धर्मावरच आपली उपजीविका करतो; म्हणून, हे श्रेष्ठ द्विजा, संपत्तीही धर्मानेच मिळवावी.
तस्यैव सिंचते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै। धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति। स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति
जिथे गुण दिसतात तिथेच त्याचे मूळ वाढते; अशा प्रकारे माणूस धर्मात्मा होतो, त्याचे मन प्रसन्न होते, आणि तो मित्र-नातेवाईकांसह या जगात आणि मृत्यूनंतरही आनंदी राहतो.
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांस्च सत्तम। प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः
शब्द, स्पर्श, रूप, सुगंध आणि प्रिय वस्तू, तसेच प्रभुत्व—हे सर्व धर्माचे फळ मानले जाते, हे श्रेष्ठा.
धरमस्य च पलं लब्ध्वा न तुष्यति महाद्विज। अतुष्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा
धर्माचे फळ मिळूनही तो महान द्विज संतुष्ट होत नाही; असंतुष्ट राहून तो ज्ञानदृष्टीने वैराग्य स्वीकारतो.
प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते। विरज्ये यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति
प्रज्ञेच्या डोळ्यांनी पाहणारा मनुष्य इथे दोषांना चिकटून राहत नाही; इच्छेनुसार विरक्त होतो, पण धर्म कधीही सोडत नाही.
फलत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्रियात्मकम्। ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः
जग सतत कर्मात गुंतलेले पाहून तो फळत्यागासाठी प्रयत्न करतो; त्यानंतर योग्य मार्गाने, अयोग्य मार्गाने नव्हे, मोक्ष मिळवण्याचा प्रयत्न करतो.
एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च। धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्
अशा प्रकारे तो वैराग्य स्वीकारतो आणि पापाचे कर्म सोडतो; तो धार्मिक होतो आणि सर्वोच्च मोक्षही प्राप्त करतो.
तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः। तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति
सर्व जीवांसाठी तप हेच श्रेष्ठ कल्याण आहे; त्याचे मूळ म्हणजे मन:शांती आणि संयम. त्याने मनातल्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च। ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम
इंद्रियांचे नियंत्रण, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर, हे श्रेष्ठ द्विज, ब्रह्मपद मिळते.
इन्द्रियाणीति यान्याहुः कानि तानि यतव्रत। निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्
इंद्रिये म्हणतात ती कोणती, हे व्रतस्थ? त्यांची नावे कोणती? त्यांचे नियंत्रण कसे करावे आणि त्या नियंत्रणाचे फळ काय?
कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतांवर। एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक
त्या नियंत्रणाचे फळ कसे मिळते, हे धर्माचे श्रेष्ठ पालन करणारा? हे सत्य धर्म मला तुझ्याकडून जाणून घ्यायचे आहे, हे अत्यंत धार्मिक.
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर। प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप
ब्राह्मणाने असे विचारल्यावर, धर्मव्याधाने युधिष्ठिराला ब्राह्मणाला दिल्याप्रमाणेच उत्तर दिले; हे राजन, ते ऐक.
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते। तत्प्राप्य कामं भजतेक्रोधं च द्विजसत्तम
ज्ञानासाठी माणसांचे मन आधी सक्रिय होते; ते मिळाल्यावर, ते इच्छा आणि रागाच्या मागे धावते, हे श्रेष्ठ द्विज.
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्। इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते
त्यासाठी तो प्रयत्न करतो आणि मोठी कर्मे करतो; इच्छित रूपे आणि गंध यांचा आस्वाद घेतो.
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्। ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
त्यातून आसक्ती निर्माण होते, आणि त्यानंतर द्वेष; त्यानंतर लोभ निर्माण होतो आणि मग मोह येतो.
तस् लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च। न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
जो लोभाने व्यापलेला आणि राग-द्वेषाने बाधलेला असतो, त्याला धर्माची समज येत नाही आणि तो धर्म फसवणुकीने करतो.
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते। व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम
तो धर्मही फसवून करतो, धनही फसवून मिळवतो; आणि जेव्हा धन फसवणुकीने मिळते, हे श्रेष्ठ द्विज,
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति। सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम
त्याचे मन त्यातच रमते आणि मग तो पाप करायची इच्छा धरतो, जरी मित्रांनी आणि विद्वानांनी त्याला रोखले तरी, हे श्रेष्ठ द्विज.
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम्। अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषजः
तो उत्तर देताना शास्त्राशी जोडलेले बोलतो, पण प्रत्यक्षात अशास्त्रीय वागतो; त्याच्याकडे आसक्ती आणि दोषातून उत्पन्न झालेले तीन प्रकारचे अधर्म असतात.
पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च। तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः
तो पाप विचारतो, बोलतो आणि करतो; जो अधर्मात गुंततो, त्याचे सद्गुण नष्ट होतात, हे सज्जन.
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः। स तेन दुःखमाप्नोति परत्र च विपद्यते
ज्यांचे वर्तन त्याच्यासारखे असते, तेच त्याचे मित्र होतात, जरी तो पाप करीत असला तरी; त्यामुळे तो दु:ख भोगतो आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतो.
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु। यस्त्वेतान्प्रज्ञाया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति
जो माणूस अशा प्रकारे वागतो, तो खरोखरच पापी होतो. आता माझ्याकडून धर्माचे फळ ऐक. जो हे दोष आधीच समजून घेतो,
कुशलः सुखदुःखेषु सांधूंश्चाप्युपसेवते। तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्ध्रिधर्मेषु राजते
तो सुखदुःखात कुशल असतो आणि सज्जनांच्या संगतीत राहतो. त्याच्या चांगल्या वागण्यामुळे तो ज्ञान आणि धर्माच्या मार्गावर उजळतो.