कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः। जातीः पुण्या ह्यपुण्याश् कथं गच्छति सत्तम
जन्म गर्भात कसा होतो, पुण्य आणि पाप कसे कार्य करतात? पुण्य आणि अपुण्य जन्म कसे होतात, हे उत्तमजन?
गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते। समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम
गर्भधारणेशी संबंधित हे कर्म आहे असे दिसते; पण मी तुला थोडक्यात आणि लवकर सांगतो, हे द्विजश्रेष्ठ.
यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते। शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु
जसा एखादा मनुष्य आपली तयारी करून पुन्हा जन्म घेतो, तसाच जो चांगले कर्म करतो तो शुभ गर्भात जन्म घेतो, आणि जो वाईट कर्म करतो तो अशुभ गर्भात जन्म घेतो.
शुभैः प्रयोगैर्देवत्वंव्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्। मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः
शुद्ध कर्मांनी देवपद मिळते; मिश्र कर्मांनी मनुष्य जन्म मिळतो; पण मोह आणि पापयुक्त कर्मांनी खालच्या जन्मात पडावे लागते.
जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः
जन्म, मृत्यू आणि वार्धक्याच्या दुःखांनी माणूस नेहमीच त्रस्त असतो, आणि स्वतःच्या दोषांमुळे या संसारात तो सतत यातना भोगतो.
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च। जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः
हजारो पशुयोनींमध्ये आणि नरकातही जाऊन, जीव कर्माच्या बंधनामुळे पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहतो.
जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः। तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्नुते
जंतू आपल्या कर्मांमुळे मृत्यूनंतर दुःख भोगतो आणि त्या दुःखामुळे त्याला पुन्हा दुःखदायी जन्म मिळतो.
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु। पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः
मग तो पुन्हा नवे नवे अनेक कर्म करतो आणि त्याच कर्मांमुळे पुन्हा यातना भोगतो, जसा आजारी माणूस अपथ्य खाऊन त्रास सहन करतो.
अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखिसंज्ञितः। ततो निवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि
तो नेहमीच दुःखाने ग्रासलेला असतो, पण जेव्हा दुःख नसते तेव्हा स्वतःला सुखी समजतो; तरीही तो कर्माच्या बंधनात अडकतो, आणि कर्म संपले की मुक्तही होतो.
परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः। स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः
तो या जन्ममरणाच्या चक्रात अनेक यातना भोगत फिरत राहतो; पण जर तो बंधनातून मुक्त झाला आणि कर्मांनी शुद्ध झाला—
तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम। कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति कर्मभिः
—तर तो तप आणि योगाचा आरंभ करतो, हे श्रेष्ठ द्विजा, आणि अनेक चांगल्या कर्मांनी तो त्या कर्मांमुळे विविध लोकांचा उपभोग घेतो.
[स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः।] प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्रगत्वा न शोचति
जर तो बंधनातून मुक्त झाला आणि कर्मांनी शुद्ध झाला, तर तो पुण्यवानांच्या लोकात पोहोचतो आणि तिथे गेल्यावर त्याला दुःख वाटत नाही.
पापं कुर्वनपुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति। `पुण्यं कुर्वन्पुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति'। तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयीत च पापकम्
जो पाप करतो आणि दुष्ट वागतो त्याला पुण्याचा अंत गाठता येत नाही; पण जो सत्कर्म करतो आणि चांगले वागतो त्याला पुण्याचा अंत येत नाही. म्हणून नेहमी चांगले कर्म करावे आणि पाप टाळावे.
अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते। सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः
जो द्वेष न करता आणि उपकाराची जाणीव ठेवून नेहमी शुभ गोष्टी करतो, तो माणूस सुख, धर्म, अर्थ आणि स्वर्ग मिळवतो.
संस्कृतस्य च दान्तस् नियतस्य यतात्मनः। प्राज्ञास्यानन्तरा वृत्तिरिहि लोके परत्र च
जो संयमी, शिस्तबद्ध आणि मनावर ताबा ठेवणारा असतो, त्याच्या मागे या जगात आणि पुढच्या जन्मातही विद्वानांची वर्तणूक असते.
सतां धऱ्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्। असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः
सज्जनांच्या मार्गाने वागावे, चांगल्यांसारखे आचरण करावे, आणि जगाला त्रास न देता द्विजाने आपली उपजीविका मिळवावी.
सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः। स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणास्ते ह्यसंकराः
शास्त्रज्ञ आणि जाणकार श्रेष्ठजन आहेत; जे आपापल्या धर्माने जगतात, ते कधीही गोंधळात पडत नाहीत.
प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति। तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनन द्विजसत्तम
विद्वान माणूस धर्मात आनंद मानतो आणि धर्मावरच आपली उपजीविका करतो; म्हणून, हे श्रेष्ठ द्विजा, संपत्तीही धर्मानेच मिळवावी.
तस्यैव सिंचते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै। धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति। स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति
जिथे गुण दिसतात तिथेच त्याचे मूळ वाढते; अशा प्रकारे माणूस धर्मात्मा होतो, त्याचे मन प्रसन्न होते, आणि तो मित्र-नातेवाईकांसह या जगात आणि मृत्यूनंतरही आनंदी राहतो.
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांस्च सत्तम। प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः
शब्द, स्पर्श, रूप, सुगंध आणि प्रिय वस्तू, तसेच प्रभुत्व—हे सर्व धर्माचे फळ मानले जाते, हे श्रेष्ठा.
धरमस्य च पलं लब्ध्वा न तुष्यति महाद्विज। अतुष्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा
धर्माचे फळ मिळूनही तो महान द्विज संतुष्ट होत नाही; असंतुष्ट राहून तो ज्ञानदृष्टीने वैराग्य स्वीकारतो.
प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते। विरज्ये यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति
प्रज्ञेच्या डोळ्यांनी पाहणारा मनुष्य इथे दोषांना चिकटून राहत नाही; इच्छेनुसार विरक्त होतो, पण धर्म कधीही सोडत नाही.
फलत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्रियात्मकम्। ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः
जग सतत कर्मात गुंतलेले पाहून तो फळत्यागासाठी प्रयत्न करतो; त्यानंतर योग्य मार्गाने, अयोग्य मार्गाने नव्हे, मोक्ष मिळवण्याचा प्रयत्न करतो.
एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च। धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्
अशा प्रकारे तो वैराग्य स्वीकारतो आणि पापाचे कर्म सोडतो; तो धार्मिक होतो आणि सर्वोच्च मोक्षही प्राप्त करतो.
तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः। तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति
सर्व जीवांसाठी तप हेच श्रेष्ठ कल्याण आहे; त्याचे मूळ म्हणजे मन:शांती आणि संयम. त्याने मनातल्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च। ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम
इंद्रियांचे नियंत्रण, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर, हे श्रेष्ठ द्विज, ब्रह्मपद मिळते.
इन्द्रियाणीति यान्याहुः कानि तानि यतव्रत। निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्
इंद्रिये म्हणतात ती कोणती, हे व्रतस्थ? त्यांची नावे कोणती? त्यांचे नियंत्रण कसे करावे आणि त्या नियंत्रणाचे फळ काय?
कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतांवर। एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक
त्या नियंत्रणाचे फळ कसे मिळते, हे धर्माचे श्रेष्ठ पालन करणारा? हे सत्य धर्म मला तुझ्याकडून जाणून घ्यायचे आहे, हे अत्यंत धार्मिक.
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर। प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप
ब्राह्मणाने असे विचारल्यावर, धर्मव्याधाने युधिष्ठिराला ब्राह्मणाला दिल्याप्रमाणेच उत्तर दिले; हे राजन, ते ऐक.
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते। तत्प्राप्य कामं भजतेक्रोधं च द्विजसत्तम
ज्ञानासाठी माणसांचे मन आधी सक्रिय होते; ते मिळाल्यावर, ते इच्छा आणि रागाच्या मागे धावते, हे श्रेष्ठ द्विज.