संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः। दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः
संयमी, कुशल आणि बुद्धिमान लोकसुद्धा कधी कधी निष्फळ राहतात आणि सर्व कर्मांपासून वंचित होतात.
भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः। वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनैव युज्यते
कोणी तरी नेहमीच इतरांना त्रास देण्याच्या आणि फसवण्याच्या प्रयत्नात असतो, तरीही तो सहजपणे सुख उपभोगतो.
अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति। कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति
कोणीतरी काहीही न करता, शांत बसूनसुद्धा त्याच्याकडे लक्ष्मी येते; आणि दुसरा कितीही प्रयत्न केला, तरी त्याला जे मिळायचे नाही, ते मिळत नाही.
देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृध्नुभिः। दशमासधृता गर्भा जायन्ते कुलपांसनाः
देवांची पूजा करून, तप करून, काही दुर्दैवी लोक मुलांच्या लोभाने, दहा महिने पोटात वाढवून, आपल्या घराण्याला कलंक ठरतील अशी मुले जन्माला घालतात.
अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः। विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः
काही लोकांना त्यांच्या पूर्वजांनी साठवलेल्या मोठ्या संपत्ती, धान्य आणि सुखसोयी मिळतात आणि त्याच शुभ गोष्टी त्यांना लाभतात.
न देहजा मनुष्याणां व्याधयो द्विजसत्तम'। कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः
हे द्विजश्रेष्ठ, माणसांना होणारे आजार हे शरीरामुळे होत नाहीत; माणसांना होणारे रोग हे कर्मामुळेच होतात—यात काहीच शंका नाही.
आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव। व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज
जसे लहान प्राणी हिंस्र जनावरांमुळे त्रस्त होतात, तसेच माणसेही मानसिक दुःखांनी त्रस्त होतात; आणि रोगही, जसे शिकारी प्राण्यांना पकडतात तसे, टाळता येतात, हे द्विज.
येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीरोगपीडिताः। न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं चेष्टितं पूर्वकर्मया
ज्यांच्याकडे खाण्यासाठी अन्न आहे, पण पचनाच्या आजारांनी ते त्रस्त आहेत, ते लोक ते अन्न खाऊ शकत नाहीत—हेही त्यांच्या पूर्वीच्या कर्मामुळेच आहे.
अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः। दुःखेन चाधिगच्छनति भोजनं द्विजसत्तम
काही लोक बळकट असूनही खूप त्रास सहन करतात, आणि बरेच लोक मोठ्या कष्टानेच अन्न मिळवतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
इति लोकमनाक्रन्दं देहशङ्कापरिप्लुतम्। स्रोतसाऽसकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा
अशा प्रकारे, हा जग सतत दुःखाने भरलेला आणि शरीराची भीती मनात ठेवून, वारंवार प्रबळ प्रवाहाने वाहून नेला जातो.
न म्रियेयुर्न जीर्यैयुः सर्वे स्युः सर्वकामिकाः। नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्विधिश्च यदि नो भवेत्
जर विधीच नसता, तर कोणीही मरण पावला नसता किंवा म्हातारा झाला नसता; सर्वांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असत्या आणि कोणालाही अप्रिय काहीच अनुभवायला लागले नसते.
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते। यतते च यथाथक्ति न च तद्वर्तते तथा
या जगात प्रत्येकजण वरवर जाण्याचा प्रयत्न करतो, आणि प्रत्येकजण आपल्या शक्तीनुसार प्रयत्न करतो, पण सर्व काही आपल्या इच्छेप्रमाणे होत नाही.
बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः। महत्तु फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसिद्धिषु
अनेक लोक एकसारख्या नक्षत्र आणि शुभ काळात जन्म घेतलेले दिसतात, तरीही त्यांच्या कर्माच्या फळांमध्ये मोठी तफावत दिसते.
न केचिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राह्यस्य सत्तम। कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते
कोणालाही, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, स्वतः मिळवायचं असलेल्यावर अधिकार नाही; इथे सामान्य कर्मांची यशप्राप्ती अनिश्चितच असते.
तथा श्रुतिरियंब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः। शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह
असे ऐकायला मिळते, हे ब्राह्मण, की जीव हा खरोखरच सनातन आहे, पण या जगात सर्व सजीवांचे शरीर मात्र नश्वर आहे.
वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत। जीवः संक्रमतेऽन्यत्रकर्मबनधनिबन्धनः
जेव्हा शरीर नष्ट होते, तेव्हा शरीराचा नाश होतोच; पण जीव मात्र कर्माच्या बंधनाने दुसरीकडे जातो.
कथं धर्मविदांश्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतांवर
हे धर्म जाणणाऱ्यांपैकी श्रेष्ठ, जीव कसा कायमस्वरूपी होतो? हे मला खरेखुरे जाणून घ्यायचे आहे, हे उत्तम वक्त्या.
न जीवनाशोस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्म्रियतीति मूढाः। जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास् शरीरभेदः
शरीर नष्ट झाल्यावर जीवाचा नाश होत नाही; 'तो मरण पावतो' असे जे मूढ लोक म्हणतात, ते खोटे आहे. जीव शरीरापासून वेगळा होऊन पुढे जातो; नाश फक्त शरीराचा होतो.
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके मनुजस् कश्चित्। यत्तेन किंचिद्धि कृतंहि कर्म तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः
या माणसाच्या जगात, कोणी दुसरा त्याने केलेल्या कर्माचा भोग घेत नाही; त्याने जे काही केले आहे, त्याचा फळ तोच भोगतो—केलेल्या कर्माचा कधीच नाश होत नाही.
सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या नराधमाः पापकृतो भवन्ति। नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै- स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः
सद्गुणी वर्तन असलेले लोक पुण्यवान होतात, तर पाप करणारे नीच बनतात; माणूस इथे आपल्या कर्मानुसारच पुढे जातो आणि त्याच कर्मामुळे जन्म घेतो.
कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः। जातीः पुण्या ह्यपुण्याश् कथं गच्छति सत्तम
जन्म गर्भात कसा होतो, पुण्य आणि पाप कसे कार्य करतात? पुण्य आणि अपुण्य जन्म कसे होतात, हे उत्तमजन?
गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते। समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम
गर्भधारणेशी संबंधित हे कर्म आहे असे दिसते; पण मी तुला थोडक्यात आणि लवकर सांगतो, हे द्विजश्रेष्ठ.
यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते। शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु
जसा एखादा मनुष्य आपली तयारी करून पुन्हा जन्म घेतो, तसाच जो चांगले कर्म करतो तो शुभ गर्भात जन्म घेतो, आणि जो वाईट कर्म करतो तो अशुभ गर्भात जन्म घेतो.
शुभैः प्रयोगैर्देवत्वंव्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्। मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः
शुद्ध कर्मांनी देवपद मिळते; मिश्र कर्मांनी मनुष्य जन्म मिळतो; पण मोह आणि पापयुक्त कर्मांनी खालच्या जन्मात पडावे लागते.
जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः
जन्म, मृत्यू आणि वार्धक्याच्या दुःखांनी माणूस नेहमीच त्रस्त असतो, आणि स्वतःच्या दोषांमुळे या संसारात तो सतत यातना भोगतो.
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च। जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः
हजारो पशुयोनींमध्ये आणि नरकातही जाऊन, जीव कर्माच्या बंधनामुळे पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहतो.
जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः। तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्नुते
जंतू आपल्या कर्मांमुळे मृत्यूनंतर दुःख भोगतो आणि त्या दुःखामुळे त्याला पुन्हा दुःखदायी जन्म मिळतो.
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु। पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः
मग तो पुन्हा नवे नवे अनेक कर्म करतो आणि त्याच कर्मांमुळे पुन्हा यातना भोगतो, जसा आजारी माणूस अपथ्य खाऊन त्रास सहन करतो.
अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखिसंज्ञितः। ततो निवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि
तो नेहमीच दुःखाने ग्रासलेला असतो, पण जेव्हा दुःख नसते तेव्हा स्वतःला सुखी समजतो; तरीही तो कर्माच्या बंधनात अडकतो, आणि कर्म संपले की मुक्तही होतो.
परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः। स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः
तो या जन्ममरणाच्या चक्रात अनेक यातना भोगत फिरत राहतो; पण जर तो बंधनातून मुक्त झाला आणि कर्मांनी शुद्ध झाला—