वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु। स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत्
धर्म आणि अधर्म याविषयी अनेक गोष्टी सांगता येतात; पण जो आपले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडतो, त्याला मोठा कीर्ती मिळते.
धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर। विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतांवर
धर्मनिष्ठ व्याधाने पुन्हा एकदा कुशलतेने सर्व धर्म पाळणाऱ्या आणि ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराला असे संबोधले.
श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम्। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस् बहुशाखा ह्यनन्तिका
वृद्ध लोक सांगतात की धर्माचा आधार म्हणजे शास्त्र; पण धर्माची वाट फार सूक्ष्म आहे, त्याला अनेक शाखा आहेत आणि तो सहज समजत नाही.
प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्। अनृतेन भवेत्सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्
प्राणांतिक प्रसंगात किंवा विवाहात कधी कधी असत्य बोलावे लागते; असत्याने सत्य साधता येते आणि कधी सत्यानेही असत्य घडते.
यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा। विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्
जे जीवांच्या अत्यंत हिताचे आहे, तेच सत्य समजावे; त्याच्या विरुद्ध जे आहे, ते अधर्म — धर्म किती सूक्ष्म आहे, ते पाहा.
यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम। अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः
कोणताही माणूस जे काही चांगले किंवा वाईट कर्म करतो, त्याचे फळ त्याला नक्कीच मिळते — यात शंका नाही.
विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम्। आत्मृनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः
कोणी कठीण परिस्थितीत सापडला की तो देवांना दोष देतो; पण मूर्ख माणूस हे समजत नाही की हे सर्व त्याच्या स्वतःच्या कर्मामुळे घडते.
मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम। `न शुभं कर्म बध्नाति पुरुषं पाषनिश्चयम्
मूर्ख, कपटी आणि चंचल लोक, हे द्विजश्रेष्ठा, वाईट मार्गावर ठाम असतात, त्यामुळे त्यांना चांगल्या कर्माचा बंधन लागत नाही.
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते। नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्
जेव्हा सुख-दुःखाची उलटफेर येते, तेव्हा ना बुद्धी, ना चांगले वर्तन, ना पुरुषार्थ — काहीही त्या माणसाचे रक्षण करू शकत नाही.
यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात्। यदि स्यादपराधीनं पौरुषस् क्रियाफलम्
कोणालाही जेव्हा जे हवे असते, ते मिळेलच असे नाही; कारण कर्माचे फळ नेहमी दुसऱ्यावरही अवलंबून असते.
संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः। दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः
संयमी, कुशल आणि बुद्धिमान लोकसुद्धा कधी कधी निष्फळ राहतात आणि सर्व कर्मांपासून वंचित होतात.
भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः। वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनैव युज्यते
कोणी तरी नेहमीच इतरांना त्रास देण्याच्या आणि फसवण्याच्या प्रयत्नात असतो, तरीही तो सहजपणे सुख उपभोगतो.
अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति। कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति
कोणीतरी काहीही न करता, शांत बसूनसुद्धा त्याच्याकडे लक्ष्मी येते; आणि दुसरा कितीही प्रयत्न केला, तरी त्याला जे मिळायचे नाही, ते मिळत नाही.
देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृध्नुभिः। दशमासधृता गर्भा जायन्ते कुलपांसनाः
देवांची पूजा करून, तप करून, काही दुर्दैवी लोक मुलांच्या लोभाने, दहा महिने पोटात वाढवून, आपल्या घराण्याला कलंक ठरतील अशी मुले जन्माला घालतात.
अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः। विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः
काही लोकांना त्यांच्या पूर्वजांनी साठवलेल्या मोठ्या संपत्ती, धान्य आणि सुखसोयी मिळतात आणि त्याच शुभ गोष्टी त्यांना लाभतात.
न देहजा मनुष्याणां व्याधयो द्विजसत्तम'। कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः
हे द्विजश्रेष्ठ, माणसांना होणारे आजार हे शरीरामुळे होत नाहीत; माणसांना होणारे रोग हे कर्मामुळेच होतात—यात काहीच शंका नाही.
आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव। व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज
जसे लहान प्राणी हिंस्र जनावरांमुळे त्रस्त होतात, तसेच माणसेही मानसिक दुःखांनी त्रस्त होतात; आणि रोगही, जसे शिकारी प्राण्यांना पकडतात तसे, टाळता येतात, हे द्विज.
येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीरोगपीडिताः। न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं चेष्टितं पूर्वकर्मया
ज्यांच्याकडे खाण्यासाठी अन्न आहे, पण पचनाच्या आजारांनी ते त्रस्त आहेत, ते लोक ते अन्न खाऊ शकत नाहीत—हेही त्यांच्या पूर्वीच्या कर्मामुळेच आहे.
अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः। दुःखेन चाधिगच्छनति भोजनं द्विजसत्तम
काही लोक बळकट असूनही खूप त्रास सहन करतात, आणि बरेच लोक मोठ्या कष्टानेच अन्न मिळवतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
इति लोकमनाक्रन्दं देहशङ्कापरिप्लुतम्। स्रोतसाऽसकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा
अशा प्रकारे, हा जग सतत दुःखाने भरलेला आणि शरीराची भीती मनात ठेवून, वारंवार प्रबळ प्रवाहाने वाहून नेला जातो.
न म्रियेयुर्न जीर्यैयुः सर्वे स्युः सर्वकामिकाः। नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्विधिश्च यदि नो भवेत्
जर विधीच नसता, तर कोणीही मरण पावला नसता किंवा म्हातारा झाला नसता; सर्वांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असत्या आणि कोणालाही अप्रिय काहीच अनुभवायला लागले नसते.
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते। यतते च यथाथक्ति न च तद्वर्तते तथा
या जगात प्रत्येकजण वरवर जाण्याचा प्रयत्न करतो, आणि प्रत्येकजण आपल्या शक्तीनुसार प्रयत्न करतो, पण सर्व काही आपल्या इच्छेप्रमाणे होत नाही.
बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः। महत्तु फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसिद्धिषु
अनेक लोक एकसारख्या नक्षत्र आणि शुभ काळात जन्म घेतलेले दिसतात, तरीही त्यांच्या कर्माच्या फळांमध्ये मोठी तफावत दिसते.
न केचिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राह्यस्य सत्तम। कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते
कोणालाही, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, स्वतः मिळवायचं असलेल्यावर अधिकार नाही; इथे सामान्य कर्मांची यशप्राप्ती अनिश्चितच असते.
तथा श्रुतिरियंब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः। शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह
असे ऐकायला मिळते, हे ब्राह्मण, की जीव हा खरोखरच सनातन आहे, पण या जगात सर्व सजीवांचे शरीर मात्र नश्वर आहे.
वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत। जीवः संक्रमतेऽन्यत्रकर्मबनधनिबन्धनः
जेव्हा शरीर नष्ट होते, तेव्हा शरीराचा नाश होतोच; पण जीव मात्र कर्माच्या बंधनाने दुसरीकडे जातो.
कथं धर्मविदांश्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतांवर
हे धर्म जाणणाऱ्यांपैकी श्रेष्ठ, जीव कसा कायमस्वरूपी होतो? हे मला खरेखुरे जाणून घ्यायचे आहे, हे उत्तम वक्त्या.
न जीवनाशोस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्म्रियतीति मूढाः। जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास् शरीरभेदः
शरीर नष्ट झाल्यावर जीवाचा नाश होत नाही; 'तो मरण पावतो' असे जे मूढ लोक म्हणतात, ते खोटे आहे. जीव शरीरापासून वेगळा होऊन पुढे जातो; नाश फक्त शरीराचा होतो.
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके मनुजस् कश्चित्। यत्तेन किंचिद्धि कृतंहि कर्म तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः
या माणसाच्या जगात, कोणी दुसरा त्याने केलेल्या कर्माचा भोग घेत नाही; त्याने जे काही केले आहे, त्याचा फळ तोच भोगतो—केलेल्या कर्माचा कधीच नाश होत नाही.
सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या नराधमाः पापकृतो भवन्ति। नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै- स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः
सद्गुणी वर्तन असलेले लोक पुण्यवान होतात, तर पाप करणारे नीच बनतात; माणूस इथे आपल्या कर्मानुसारच पुढे जातो आणि त्याच कर्मामुळे जन्म घेतो.