चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून्। पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते
माणसं चालताना पायाखाली जमिनीवर राहणारे अनेक जीव चुकून मारतात, विप्र. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः। अज्ञानादथवा ज्ञानात्तत्रकिं प्रतिभाति ते
बसताना किंवा झोपताना सुद्धा माणसं अनेक जीव मारतात, कधी अज्ञानाने तर कधी जाणूनबुजून. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा। अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते
हे आकाश आणि पृथ्वी, सगळं सजीवांनी व्यापलेलं आहे. अज्ञानामुळे माणसं हिंसा करतात—या बाबतीत तुला काय वाटतं?
अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा। के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम्
‘हिंसा करू नये’ असं पूर्वी आश्चर्यचकित माणसांनी सांगितलं होतं; पण या जगात कोण माणूस सजीवांना इजा करत नाही, द्विजश्रेष्ठा?
बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः
खूप विचार केल्यावर असं लक्षात येतं की, इथे कोणीही पूर्णपणे अहिंसक नाही.
अहिंयासां तु निरता यतयो द्विजसत्तम। कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत्
अहिंसेत निष्ठावान असणारे यती सुद्धा, द्विजश्रेष्ठा, थोड्याशा प्रयत्नाने जरी असो, पण काही प्रमाणात हिंसा करतातच.
आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः। महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च
उत्कृष्ट गुण असलेले, चांगल्या घरात जन्मलेले पुरुषसुद्धा कधी कधी फार भयंकर कृत्ये करतात आणि त्यांना त्याची लाजही वाटत नाही.
सुहृदः सुहृदोऽन्यांस्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः। सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषानन सम्यगनुपश्यति
मित्र आपल्या मित्रांना ओळखतात, वाईट मनाचे लोक वाईट लोकांनाच जवळ करतात; पण ज्याची वृत्ती योग्य नाही, तो चांगल्या मार्गावर असलेल्या लोकांना ओळखू शकत नाही.
समृद्धैश्चन नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि। गुरूंश्चैव विनिदन्ति मूढा निश्चितमानिनः
संपन्न नातेवाईकांसोबत इतर नातेवाईक आनंद साजरा करतात; पण जे मूर्ख आहेत आणि स्वतःला शहाणे समजतात, ते आपल्या वडीलधाऱ्यांची निंदा करतात.
बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम। धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते
या जगात बऱ्याच गोष्टी उलटसुलट घडताना दिसतात, हे द्विजश्रेष्ठा; अधर्मसुद्धा कधी कधी धर्मासारखा भासतो — यावर तुझे काय मत आहे?
वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु। स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत्
धर्म आणि अधर्म याविषयी अनेक गोष्टी सांगता येतात; पण जो आपले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडतो, त्याला मोठा कीर्ती मिळते.
धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर। विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतांवर
धर्मनिष्ठ व्याधाने पुन्हा एकदा कुशलतेने सर्व धर्म पाळणाऱ्या आणि ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराला असे संबोधले.
श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम्। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस् बहुशाखा ह्यनन्तिका
वृद्ध लोक सांगतात की धर्माचा आधार म्हणजे शास्त्र; पण धर्माची वाट फार सूक्ष्म आहे, त्याला अनेक शाखा आहेत आणि तो सहज समजत नाही.
प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्। अनृतेन भवेत्सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्
प्राणांतिक प्रसंगात किंवा विवाहात कधी कधी असत्य बोलावे लागते; असत्याने सत्य साधता येते आणि कधी सत्यानेही असत्य घडते.
यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा। विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्
जे जीवांच्या अत्यंत हिताचे आहे, तेच सत्य समजावे; त्याच्या विरुद्ध जे आहे, ते अधर्म — धर्म किती सूक्ष्म आहे, ते पाहा.
यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम। अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः
कोणताही माणूस जे काही चांगले किंवा वाईट कर्म करतो, त्याचे फळ त्याला नक्कीच मिळते — यात शंका नाही.
विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम्। आत्मृनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः
कोणी कठीण परिस्थितीत सापडला की तो देवांना दोष देतो; पण मूर्ख माणूस हे समजत नाही की हे सर्व त्याच्या स्वतःच्या कर्मामुळे घडते.
मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम। `न शुभं कर्म बध्नाति पुरुषं पाषनिश्चयम्
मूर्ख, कपटी आणि चंचल लोक, हे द्विजश्रेष्ठा, वाईट मार्गावर ठाम असतात, त्यामुळे त्यांना चांगल्या कर्माचा बंधन लागत नाही.
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते। नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्
जेव्हा सुख-दुःखाची उलटफेर येते, तेव्हा ना बुद्धी, ना चांगले वर्तन, ना पुरुषार्थ — काहीही त्या माणसाचे रक्षण करू शकत नाही.
यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात्। यदि स्यादपराधीनं पौरुषस् क्रियाफलम्
कोणालाही जेव्हा जे हवे असते, ते मिळेलच असे नाही; कारण कर्माचे फळ नेहमी दुसऱ्यावरही अवलंबून असते.
संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः। दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः
संयमी, कुशल आणि बुद्धिमान लोकसुद्धा कधी कधी निष्फळ राहतात आणि सर्व कर्मांपासून वंचित होतात.
भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः। वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनैव युज्यते
कोणी तरी नेहमीच इतरांना त्रास देण्याच्या आणि फसवण्याच्या प्रयत्नात असतो, तरीही तो सहजपणे सुख उपभोगतो.
अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति। कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति
कोणीतरी काहीही न करता, शांत बसूनसुद्धा त्याच्याकडे लक्ष्मी येते; आणि दुसरा कितीही प्रयत्न केला, तरी त्याला जे मिळायचे नाही, ते मिळत नाही.
देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृध्नुभिः। दशमासधृता गर्भा जायन्ते कुलपांसनाः
देवांची पूजा करून, तप करून, काही दुर्दैवी लोक मुलांच्या लोभाने, दहा महिने पोटात वाढवून, आपल्या घराण्याला कलंक ठरतील अशी मुले जन्माला घालतात.
अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः। विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः
काही लोकांना त्यांच्या पूर्वजांनी साठवलेल्या मोठ्या संपत्ती, धान्य आणि सुखसोयी मिळतात आणि त्याच शुभ गोष्टी त्यांना लाभतात.
न देहजा मनुष्याणां व्याधयो द्विजसत्तम'। कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः
हे द्विजश्रेष्ठ, माणसांना होणारे आजार हे शरीरामुळे होत नाहीत; माणसांना होणारे रोग हे कर्मामुळेच होतात—यात काहीच शंका नाही.
आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव। व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज
जसे लहान प्राणी हिंस्र जनावरांमुळे त्रस्त होतात, तसेच माणसेही मानसिक दुःखांनी त्रस्त होतात; आणि रोगही, जसे शिकारी प्राण्यांना पकडतात तसे, टाळता येतात, हे द्विज.
येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीरोगपीडिताः। न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं चेष्टितं पूर्वकर्मया
ज्यांच्याकडे खाण्यासाठी अन्न आहे, पण पचनाच्या आजारांनी ते त्रस्त आहेत, ते लोक ते अन्न खाऊ शकत नाहीत—हेही त्यांच्या पूर्वीच्या कर्मामुळेच आहे.
अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः। दुःखेन चाधिगच्छनति भोजनं द्विजसत्तम
काही लोक बळकट असूनही खूप त्रास सहन करतात, आणि बरेच लोक मोठ्या कष्टानेच अन्न मिळवतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
इति लोकमनाक्रन्दं देहशङ्कापरिप्लुतम्। स्रोतसाऽसकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा
अशा प्रकारे, हा जग सतत दुःखाने भरलेला आणि शरीराची भीती मनात ठेवून, वारंवार प्रबळ प्रवाहाने वाहून नेला जातो.