कुले हि विहितं कर्म देही तं न विमुञ्चति। धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्मये
ज्या घराण्यात जन्म घेतला, तिथे ठरवलेलं कर्म देहधारी माणूस सोडत नाही. हे नियम सृष्टीकर्त्याने अनेक प्रकारे कर्माच्या व्यवस्थेत घालून दिले आहेत.
द्रष्टव्यस्तु भवेद्ब्रह्मन्धर्मो धर्मविनिश्चये। कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात्
धर्म म्हणजे काय, हे ठरवताना नीट विचार करणं आवश्यक आहे, ब्रह्मन्. मी शुभ कर्म कसं करावं आणि पराभवापासून कसा मुक्त व्हावं, हे मला समजावं.
कर्मणस्तस्य घोरस् वसुधा निर्णयो भवेत्। दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूणे तथा। द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा
कर्माचा कठोर परिणाम पृथ्वीवर ठरतो. दान, सत्य बोलणं, गुरुची सेवा, द्विजांचा सन्मान आणि धर्म या सगळ्यात मी नेहमीच निष्ठावान असतो.
अतिमानातिवादाभ्यां निवृत्तोस्मि द्विजोत्तम। कृषिं साध्वीति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता
अतिशय अभिमान आणि वादविवाद यातून मी दूर झालो आहे, द्विजश्रेष्ठा. शेती ही चांगली मानली जाते, पण त्यात मोठी हिंसा होते असं सांगितलं आहे.
कर्षन्तो लाङ्गलैरुर्वीं घ्नन्ति भूमिशयान्बहून्। जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्रकिं प्रतिभाति ते
नांगराने जमीन नांगरताना, ते जमिनीत राहणाऱ्या अनेक जीवांना मारतात आणि इतरही अनेक सजीव नष्ट होतात. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम। सर्वाण्येतानि जीवा हि तत्र किं प्रतिभाति ते
धान्याची बी, जसं तांदूळ वगैरे, द्विजश्रेष्ठा, ही सगळी बी म्हणजेच सजीव आहेत. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
अध्याक्रम् पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च। वृक्षांस्तथौषधीश्चापि छिन्दन्ति पुरुषा द्विज
माणसं जनावरांना पकडून मारतात आणि त्यांना खातातही. झाडं आणि औषधी वनस्पती सुद्धा ते कापतात, द्विज.
जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च। उदके बहवश्चापि तत्रकिं प्रतिभाति ते
झाडांमध्ये, फळांमध्ये आणि पाण्यातसुद्धा अनेक जीव असतात, ब्रह्मन्. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
सर्वं व्याप्तमिदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः। मत्स्यान्ग्रसन्ते मत्स्याश्च तत्रकिं प्रतिभाति ते
हे सगळं जग, ब्रह्मन्, सजीवांनी आणि त्यांच्या जीवनाने व्यापलेलं आहे. मासे इतर मासे खातात, या बाबतीत तुला काय वाटतं?
सत्वैः सत्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम। प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्रकिं प्रतिभाति ते
सजीव हे इतर सजीवांवर जगतात, द्विजश्रेष्ठा, आणि प्राणी एकमेकांना खातात. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून्। पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते
माणसं चालताना पायाखाली जमिनीवर राहणारे अनेक जीव चुकून मारतात, विप्र. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः। अज्ञानादथवा ज्ञानात्तत्रकिं प्रतिभाति ते
बसताना किंवा झोपताना सुद्धा माणसं अनेक जीव मारतात, कधी अज्ञानाने तर कधी जाणूनबुजून. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा। अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते
हे आकाश आणि पृथ्वी, सगळं सजीवांनी व्यापलेलं आहे. अज्ञानामुळे माणसं हिंसा करतात—या बाबतीत तुला काय वाटतं?
अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा। के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम्
‘हिंसा करू नये’ असं पूर्वी आश्चर्यचकित माणसांनी सांगितलं होतं; पण या जगात कोण माणूस सजीवांना इजा करत नाही, द्विजश्रेष्ठा?
बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः
खूप विचार केल्यावर असं लक्षात येतं की, इथे कोणीही पूर्णपणे अहिंसक नाही.
अहिंयासां तु निरता यतयो द्विजसत्तम। कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत्
अहिंसेत निष्ठावान असणारे यती सुद्धा, द्विजश्रेष्ठा, थोड्याशा प्रयत्नाने जरी असो, पण काही प्रमाणात हिंसा करतातच.
आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः। महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च
उत्कृष्ट गुण असलेले, चांगल्या घरात जन्मलेले पुरुषसुद्धा कधी कधी फार भयंकर कृत्ये करतात आणि त्यांना त्याची लाजही वाटत नाही.
सुहृदः सुहृदोऽन्यांस्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः। सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषानन सम्यगनुपश्यति
मित्र आपल्या मित्रांना ओळखतात, वाईट मनाचे लोक वाईट लोकांनाच जवळ करतात; पण ज्याची वृत्ती योग्य नाही, तो चांगल्या मार्गावर असलेल्या लोकांना ओळखू शकत नाही.
समृद्धैश्चन नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि। गुरूंश्चैव विनिदन्ति मूढा निश्चितमानिनः
संपन्न नातेवाईकांसोबत इतर नातेवाईक आनंद साजरा करतात; पण जे मूर्ख आहेत आणि स्वतःला शहाणे समजतात, ते आपल्या वडीलधाऱ्यांची निंदा करतात.
बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम। धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते
या जगात बऱ्याच गोष्टी उलटसुलट घडताना दिसतात, हे द्विजश्रेष्ठा; अधर्मसुद्धा कधी कधी धर्मासारखा भासतो — यावर तुझे काय मत आहे?
वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु। स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत्
धर्म आणि अधर्म याविषयी अनेक गोष्टी सांगता येतात; पण जो आपले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडतो, त्याला मोठा कीर्ती मिळते.
धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर। विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतांवर
धर्मनिष्ठ व्याधाने पुन्हा एकदा कुशलतेने सर्व धर्म पाळणाऱ्या आणि ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराला असे संबोधले.
श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम्। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस् बहुशाखा ह्यनन्तिका
वृद्ध लोक सांगतात की धर्माचा आधार म्हणजे शास्त्र; पण धर्माची वाट फार सूक्ष्म आहे, त्याला अनेक शाखा आहेत आणि तो सहज समजत नाही.
प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्। अनृतेन भवेत्सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्
प्राणांतिक प्रसंगात किंवा विवाहात कधी कधी असत्य बोलावे लागते; असत्याने सत्य साधता येते आणि कधी सत्यानेही असत्य घडते.
यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा। विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्
जे जीवांच्या अत्यंत हिताचे आहे, तेच सत्य समजावे; त्याच्या विरुद्ध जे आहे, ते अधर्म — धर्म किती सूक्ष्म आहे, ते पाहा.
यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम। अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः
कोणताही माणूस जे काही चांगले किंवा वाईट कर्म करतो, त्याचे फळ त्याला नक्कीच मिळते — यात शंका नाही.
विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम्। आत्मृनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः
कोणी कठीण परिस्थितीत सापडला की तो देवांना दोष देतो; पण मूर्ख माणूस हे समजत नाही की हे सर्व त्याच्या स्वतःच्या कर्मामुळे घडते.
मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम। `न शुभं कर्म बध्नाति पुरुषं पाषनिश्चयम्
मूर्ख, कपटी आणि चंचल लोक, हे द्विजश्रेष्ठा, वाईट मार्गावर ठाम असतात, त्यामुळे त्यांना चांगल्या कर्माचा बंधन लागत नाही.
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते। नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्
जेव्हा सुख-दुःखाची उलटफेर येते, तेव्हा ना बुद्धी, ना चांगले वर्तन, ना पुरुषार्थ — काहीही त्या माणसाचे रक्षण करू शकत नाही.
यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात्। यदि स्यादपराधीनं पौरुषस् क्रियाफलम्
कोणालाही जेव्हा जे हवे असते, ते मिळेलच असे नाही; कारण कर्माचे फळ नेहमी दुसऱ्यावरही अवलंबून असते.