स मासं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः। अतुला कीर्तिरभवन्नृपस्य द्विजसत्तम
रंतिदेव राजाने महिनाभर दररोज अन्नदान केले म्हणून त्याची कीर्ती अतुलनीय झाली, द्विजश्रेष्ठ.
चातुर्मास्ये च पशवो वध्यन्त इति नित्यशः। अग्नयो मांसकामाश्चइत्यपि श्रूयते श्रुतिः
चातुर्मास्यातही जनावरे नेहमीच मारली जातात आणि अग्नीला मांसाची इच्छा असते, असे श्रुतीमध्ये सांगितले आहे.
यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्वध्यन्ते सततं द्विजैः। संस्कृताः किल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्गमवाप्नुवन्
यज्ञात द्विज लोक नेहमीच जनावरे मारतात, ब्राह्मण, आणि मंत्रांनी संस्कार केल्यावर ती जनावरेही स्वर्गाला जातात.
यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन्मांसकामाऽभवन्पुरा। भक्ष्यं नैवाभवन्मांसं कस्यचिद्द्विजसत्तम
ब्राह्मण, पूर्वी अग्नीला मांसाची इच्छा नसती तर कोणालाही मांस अन्न म्हणून मिळाले नसते, द्विजश्रेष्ठ.
अत्रापि विधिरुक्तश् मुनिभिर्मांसभक्षणे
मांसभक्षणाबद्दलही ऋषींनी येथे नियम सांगितले आहेत.
देवतानां पितृणां च शुङ्क्ते दत्त्वाऽपियः सदा। यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्येत भक्षणात्
देव आणि पितरांना योग्य रीतीने आणि श्रद्धेने नैवेद्य अर्पण करून, पाणी घालून, जो मांस खातो त्याला दोष लागत नाही, ब्राह्मण.
अमांसाशी भवत्येवमित्यपि श्रूयते श्रुतिः। भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः
असेही श्रुतीमध्ये सांगितले आहे की, या प्रकारे मांस न खाणारा होतो; ब्रह्मचारी योग्य काळात पत्नीला जवळ करतो तेव्हा तो ब्राह्मणच राहतो.
सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिरुच्यते। सौदासेन तदा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज। शापाभिभूतेन भृशमत्र किं प्रतिभाति ते
सत्य आणि असत्य विचारून, येथेही नियम सांगितला आहे; शापामुळे सुदास राजा एकदा माणसाचे मांस खाल्ले, ब्राह्मण. याबद्दल तुझे काय मत आहे?
स्वधर्म इतिकृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम। पुरा कृतमिति ज्ञात्वा रजीवाम्येतेन कर्मणा
माझं कर्तव्य म्हणून मी ते सोडत नाही, द्विजश्रेष्ठा. हे पूर्वी केलं गेलं होतं, हे मला माहीत आहे, म्हणून मी या कर्माशी कमळासारखा जोडलेलो आहे.
स्वधर्मं त्यजतो ब्रह्मन्नधर्म इह दृश्यते। स्वकर्मनिरतो यस्तु धर्मः स इति निश्चयः
ब्रह्मन्, आपलं कर्तव्य सोडणं हे इथे अधर्मच मानलं जातं. पण जो आपल्या कर्मात निष्ठावान असतो, तोच खरा धर्म आहे, हे नक्की.
कुले हि विहितं कर्म देही तं न विमुञ्चति। धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्मये
ज्या घराण्यात जन्म घेतला, तिथे ठरवलेलं कर्म देहधारी माणूस सोडत नाही. हे नियम सृष्टीकर्त्याने अनेक प्रकारे कर्माच्या व्यवस्थेत घालून दिले आहेत.
द्रष्टव्यस्तु भवेद्ब्रह्मन्धर्मो धर्मविनिश्चये। कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात्
धर्म म्हणजे काय, हे ठरवताना नीट विचार करणं आवश्यक आहे, ब्रह्मन्. मी शुभ कर्म कसं करावं आणि पराभवापासून कसा मुक्त व्हावं, हे मला समजावं.
कर्मणस्तस्य घोरस् वसुधा निर्णयो भवेत्। दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूणे तथा। द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा
कर्माचा कठोर परिणाम पृथ्वीवर ठरतो. दान, सत्य बोलणं, गुरुची सेवा, द्विजांचा सन्मान आणि धर्म या सगळ्यात मी नेहमीच निष्ठावान असतो.
अतिमानातिवादाभ्यां निवृत्तोस्मि द्विजोत्तम। कृषिं साध्वीति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता
अतिशय अभिमान आणि वादविवाद यातून मी दूर झालो आहे, द्विजश्रेष्ठा. शेती ही चांगली मानली जाते, पण त्यात मोठी हिंसा होते असं सांगितलं आहे.
कर्षन्तो लाङ्गलैरुर्वीं घ्नन्ति भूमिशयान्बहून्। जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्रकिं प्रतिभाति ते
नांगराने जमीन नांगरताना, ते जमिनीत राहणाऱ्या अनेक जीवांना मारतात आणि इतरही अनेक सजीव नष्ट होतात. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम। सर्वाण्येतानि जीवा हि तत्र किं प्रतिभाति ते
धान्याची बी, जसं तांदूळ वगैरे, द्विजश्रेष्ठा, ही सगळी बी म्हणजेच सजीव आहेत. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
अध्याक्रम् पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च। वृक्षांस्तथौषधीश्चापि छिन्दन्ति पुरुषा द्विज
माणसं जनावरांना पकडून मारतात आणि त्यांना खातातही. झाडं आणि औषधी वनस्पती सुद्धा ते कापतात, द्विज.
जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च। उदके बहवश्चापि तत्रकिं प्रतिभाति ते
झाडांमध्ये, फळांमध्ये आणि पाण्यातसुद्धा अनेक जीव असतात, ब्रह्मन्. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
सर्वं व्याप्तमिदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः। मत्स्यान्ग्रसन्ते मत्स्याश्च तत्रकिं प्रतिभाति ते
हे सगळं जग, ब्रह्मन्, सजीवांनी आणि त्यांच्या जीवनाने व्यापलेलं आहे. मासे इतर मासे खातात, या बाबतीत तुला काय वाटतं?
सत्वैः सत्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम। प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्रकिं प्रतिभाति ते
सजीव हे इतर सजीवांवर जगतात, द्विजश्रेष्ठा, आणि प्राणी एकमेकांना खातात. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून्। पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते
माणसं चालताना पायाखाली जमिनीवर राहणारे अनेक जीव चुकून मारतात, विप्र. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः। अज्ञानादथवा ज्ञानात्तत्रकिं प्रतिभाति ते
बसताना किंवा झोपताना सुद्धा माणसं अनेक जीव मारतात, कधी अज्ञानाने तर कधी जाणूनबुजून. या बाबतीत तुला काय वाटतं?
जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा। अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते
हे आकाश आणि पृथ्वी, सगळं सजीवांनी व्यापलेलं आहे. अज्ञानामुळे माणसं हिंसा करतात—या बाबतीत तुला काय वाटतं?
अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा। के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम्
‘हिंसा करू नये’ असं पूर्वी आश्चर्यचकित माणसांनी सांगितलं होतं; पण या जगात कोण माणूस सजीवांना इजा करत नाही, द्विजश्रेष्ठा?
बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः
खूप विचार केल्यावर असं लक्षात येतं की, इथे कोणीही पूर्णपणे अहिंसक नाही.
अहिंयासां तु निरता यतयो द्विजसत्तम। कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत्
अहिंसेत निष्ठावान असणारे यती सुद्धा, द्विजश्रेष्ठा, थोड्याशा प्रयत्नाने जरी असो, पण काही प्रमाणात हिंसा करतातच.
आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः। महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च
उत्कृष्ट गुण असलेले, चांगल्या घरात जन्मलेले पुरुषसुद्धा कधी कधी फार भयंकर कृत्ये करतात आणि त्यांना त्याची लाजही वाटत नाही.
सुहृदः सुहृदोऽन्यांस्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः। सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषानन सम्यगनुपश्यति
मित्र आपल्या मित्रांना ओळखतात, वाईट मनाचे लोक वाईट लोकांनाच जवळ करतात; पण ज्याची वृत्ती योग्य नाही, तो चांगल्या मार्गावर असलेल्या लोकांना ओळखू शकत नाही.
समृद्धैश्चन नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि। गुरूंश्चैव विनिदन्ति मूढा निश्चितमानिनः
संपन्न नातेवाईकांसोबत इतर नातेवाईक आनंद साजरा करतात; पण जे मूर्ख आहेत आणि स्वतःला शहाणे समजतात, ते आपल्या वडीलधाऱ्यांची निंदा करतात.
बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम। धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते
या जगात बऱ्याच गोष्टी उलटसुलट घडताना दिसतात, हे द्विजश्रेष्ठा; अधर्मसुद्धा कधी कधी धर्मासारखा भासतो — यावर तुझे काय मत आहे?