अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः। ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते
जे रागावत नाहीत, दोष काढत नाहीत, अहंकार आणि मत्सर नाही, सरळ आणि शांत आहेत — हेच खरे उत्तम वर्तन असणारे लोक आहेत.
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः। गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत
त्रैविद्य पारंगत, शुद्ध, चांगले वर्तन असणारे, मनाने संयमी, गुरूची सेवा करणारे आणि इंद्रियांवर ताबा असणारे — हेच खरे उत्तम वर्तन असणारे आहेत.
तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्। स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति
ज्यांच्या स्वभावात कमकुवतपणा आहे, जे कठीण आणि चुकीची कृत्ये करतात, त्यांच्यावर त्यांच्या स्वतःच्या चांगल्या कर्मामुळे भीषणतेचे सावट नाहीसे होते.
तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः
जे ज्ञानी लोक तो प्राचीन, अद्भुत, शाश्वत आणि निश्चित असा, धर्माने युक्त आचार पाहतात, ते स्वर्ग प्राप्त करतात.
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः। श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः
जे श्रद्धावान आहेत, अभिमानरहित आहेत, द्विज आणि वडीलधाऱ्यांचा सन्मान करतात, आणि जे विद्या व चांगल्या वर्तनाने युक्त आहेत, असे सज्जन स्वर्गास जातात.
वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः। शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्
वेदांनी सांगितलेला धर्म हा पहिला आहे; धर्मशास्त्रांमध्ये दुसरा आहे; आणि सज्जन लोकांचा आचार हा तिसरा आहे—हे धर्माची तीन लक्षणे आहेत.
धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम्। क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम्
वेदांचे मनन, तीर्थस्नान, क्षमा, सत्य, सरळपणा आणि शुद्धता—हे सर्व सज्जनांच्या वर्तनाची चिन्हे आहेत.
सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा। परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः
सर्व प्राण्यांवर दया असणारे, नेहमी अहिंसेचे पालन करणारे, कठोर बोल न करणारे, असे सज्जन द्विजांना नेहमी प्रिय असतात.
शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम्। विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
जे सज्जन इतर सज्जनांच्या मान्यतेस पात्र आहेत, ते शुभ आणि अशुभ कर्मांचे परिणाम आणि त्यांची ताकद जाणतात.
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः। सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे। दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः
न्यायप्रिय, गुणी, सर्व जगाच्या भल्यासाठी इच्छुक, सज्जन आपल्या सामर्थ्याने स्वर्ग जिंकतात, सद्वर्तनात स्थिर राहतात, दान करतात, वाटतात आणि दीनांची मदत करतात.
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः। सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
सर्वांनी पूज्य, विद्वान, तपस्वी, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे—हे सज्जन इतर सज्जनांच्या मान्यतेस पात्र आहेत.
दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम्। पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः
सदैव दान करणारे, ते लवकर सुख आणि समृद्धी मिळवतात, आणि पत्नी व सेवकांच्या दुःखाकडे लक्ष देतात.
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः। लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च। एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः
सज्जन जेव्हा चांगल्या लोकांमध्ये एकत्र येतात, तेव्हा आपल्या शक्तीपेक्षा जास्त देतात, जगाचा प्रवाह आणि स्वतःच्या हिताचा विचार करतात; अशा रीतीने वागत राहून ते कायम भरभराटीला येतात.
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम्। अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः
अहिंसा, सत्य बोलणे, दयाळूपणा, सरळपणा, द्वेष नसणे, अहंकार नसणे, लाज, सहनशीलता, इंद्रियसंयम आणि मनःशांती—
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः। अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः
बुद्धिमान, धैर्यवान, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे, कारण नसताना द्वेष न करणारे—असे सज्जन लोक जगात सन्मानित होतात.
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन्। न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्
सज्जनांच्या वर्तनाची फक्त तीन पावले सांगितली आहेत: कधीही इतरांना त्रास देऊ नका, नेहमी द्या, आणि नेहमी सत्य बोला.
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः। गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम्
सर्वत्र दयाळू, दुसऱ्यांच्या वेदना जाणणारे, हे सज्जन या जगात समाधानाने उत्तम धर्ममार्गावर चालतात.
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः। अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता
ज्यांचा आचार उत्तम आहे, धर्म ठाम आहे, हे महात्मे हे द्वेषरहित, क्षमाशील, शांत, समाधानी आणि गोड बोलणारे असतात.
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम्। कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्
काम आणि क्रोधाचा त्याग, सज्जनांच्या वर्तनाचे पालन, विद्यासंपन्न कर्म—हेच सज्जनांचा श्रेष्ठ मार्ग आहे.
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः। प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान्
सदैव धर्मनिष्ठ राहून, हे सज्जन उत्तम वर्तनाचे पालन करतात, प्रज्ञेच्या राजमहालात चढतात, जेव्हा अनेक लोक गोंधळलेले असतात.
प्रेक्षन्ते लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तमाः। अतिषुण्यानि दानानि तानि द्विजवरोत्तम
द्विजश्रेष्ठ लोकातील विविध वर्तन पहातात; पण हे दान फारच दुर्मिळ असते, द्विजवर.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ
हे सर्व मी माझ्या समजुतीनुसार आणि ऐकलेल्या प्रमाणे तुला सांगितले, योग्य आचारधर्म लक्षात घेऊन, ब्राह्मणश्रेष्ठ.
स तु विप्रमथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर। यदहं ह्याचरे कर्म घोरमेतदसंशयम्
त्यावर धर्मव्याध युधिष्ठिराला म्हणाला, "मी जे काम करतो ते नक्कीच भयंकर आहे, यात शंका नाही."
विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन्दुस्तरं हि पुरा कृतम्। पुरा कृतस् पापस्य कर्मदोषो भवत्ययम्
पण ब्राह्मण, नशीब फार बलवान असते; पूर्वीच कठीण भाग्य ठरलेले असते आणि त्यातूनच पापाच्या कर्माचा दोष येतो.
दोपस्यैतस्य वै ब्रह्मन्विघाते यत्नवानहम्। विधिना हि हते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत्
या पापापासून वाचण्यासाठी मी खूप प्रयत्न करतो, ब्राह्मण; पण जेव्हा नशीब आधीच ठरलेले असते, तेव्हा मारणारा फक्त निमित्तमात्र राहतो.
निमित्तभूता हि वयं कर्मणोऽस्य द्विजोत्तम
द्विजश्रेष्ठ, या कर्माचे आपण फक्त निमित्तमात्र आहोत.
येषां हतानां मांसानि विक्रीणीमो वयं द्विज। तेषामपि भवेद्धर्म उपयोगेन भक्षणात्। देवतातिथिभृत्यानां पितृणां चापि पूजनात्
ज्यांची मांस आम्ही विकतो, ब्राह्मण, त्यांच्या मांसाचा उपयोग देव, पाहुणे, नोकर आणि पितर यांची पूजा करण्यासाठी केला तर त्यांनाही धर्म मिळतो.
ओषध्यो वीरुधश्चैव पशवो मृगपक्षिणः। अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः
वनस्पती, झाडे, जनावरे, रानटी प्राणी आणि पक्षी हे जगासाठी अन्न म्हणून आहेत, असे श्रुतीमध्ये सांगितले आहे.
आत्ममांसप्रसादेन शिबिरौशीनरो नृपः। स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान्द्विजसत्तम
आपले स्वतःचे मांस देऊन, क्षमाशील उशीनर वंशातील शिबी राजाने अत्यंत कठीण असा स्वर्ग प्राप्त केला, द्विजश्रेष्ठ.
राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज। [द्वे सहस्रे तु पच्छेते पशूनामन्वहं तदा।] अहन्यहनि पच्येते द्वे सहस्रे गवां तथा
रंतिदेव राजाच्या स्वयंपाकघरात, ब्राह्मण, दररोज दोन हजार जनावरे आणि तितक्याच गायी शिजवल्या जात असत.