ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः। अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते
जे लोक बुद्धीने भ्रमित होऊन धर्मात दोष शोधतात, ते चुकीच्या मार्गाने जातात, आणि त्यांच्यामागे जाणाऱ्यांनाही यातना भोगाव्या लागतात.
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः। धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः
पण जे सज्जन, नीटशिस्तीत, वेदाध्ययन आणि त्यागाला वाहिलेले, धर्माच्या मार्गावर चालतात, ते सत्य आणि धर्म यांना समर्पित असतात.
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः। उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः
उत्तम वर्तन असणारे लोक आपली बुद्धी संयमित ठेवतात, गुरूच्या मताशी एकरूप राहतात, आणि स्थैर्याने धर्म व अर्थ ओळखतात.
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान्। त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च
जे नास्तिक आहेत, मर्यादा ओलांडतात, क्रूर आहेत आणि पापाच्या विचारात रमलेले आहेत, त्यांना सोडून दे; विवेकावर आधार ठेवून, नेहमी धर्मात्म्यांची संगत कर.
कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्। नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर
इच्छा आणि लोभ या मगरांनी भरलेल्या पाच इंद्रियांच्या नदीतून, धैर्याची नौका करून जन्माच्या कठीण प्रवासातून पार जा.
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्। शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि
बुद्धी आणि साधनेने हळूहळू साठवलेला धर्म, उत्तम वर्तनात जसा रंग पांढऱ्या वस्त्रात उठून दिसतो तसा उज्ज्वल होतो.
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम्। अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः
अहिंसा, सत्य बोलणे आणि सर्व जीवांच्या हिताचा विचार — अहिंसा हा सर्वोच्च धर्म आहे, आणि ती सत्यावर आधारलेली आहे; जेव्हा सत्य स्थिर होते, तेव्हा सर्व सद्गुण प्रकट होतात.
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्। आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः
सत्य हेच सर्वात मोठे आहे, आणि ते उत्तम वर्तन असणाऱ्यांनी आचरलेले असते; आणि सज्जनांचा धर्म म्हणजे त्यांचे वर्तन, कारण सज्जनांची ओळख त्यांच्या वर्तनावरूनच होते.
यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते। पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान्
ज्या जंतुची जी स्वभाव आहे, त्याला तोच स्वभाव मिळतो; वाईट मनाचा माणूस राग, इच्छा यांसारख्या दोषांनी भरून स्वतःच त्या दोषांना प्राप्त होतो.
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः। अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम्
जो आरंभ न्यायाने युक्त असतो, तोच धर्म मानला जातो; आणि वाईट वर्तन म्हणजे अधर्म — हेच सज्जनांचे शिकवण आहे.
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः। ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते
जे रागावत नाहीत, दोष काढत नाहीत, अहंकार आणि मत्सर नाही, सरळ आणि शांत आहेत — हेच खरे उत्तम वर्तन असणारे लोक आहेत.
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः। गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत
त्रैविद्य पारंगत, शुद्ध, चांगले वर्तन असणारे, मनाने संयमी, गुरूची सेवा करणारे आणि इंद्रियांवर ताबा असणारे — हेच खरे उत्तम वर्तन असणारे आहेत.
तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्। स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति
ज्यांच्या स्वभावात कमकुवतपणा आहे, जे कठीण आणि चुकीची कृत्ये करतात, त्यांच्यावर त्यांच्या स्वतःच्या चांगल्या कर्मामुळे भीषणतेचे सावट नाहीसे होते.
तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः
जे ज्ञानी लोक तो प्राचीन, अद्भुत, शाश्वत आणि निश्चित असा, धर्माने युक्त आचार पाहतात, ते स्वर्ग प्राप्त करतात.
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः। श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः
जे श्रद्धावान आहेत, अभिमानरहित आहेत, द्विज आणि वडीलधाऱ्यांचा सन्मान करतात, आणि जे विद्या व चांगल्या वर्तनाने युक्त आहेत, असे सज्जन स्वर्गास जातात.
वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः। शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्
वेदांनी सांगितलेला धर्म हा पहिला आहे; धर्मशास्त्रांमध्ये दुसरा आहे; आणि सज्जन लोकांचा आचार हा तिसरा आहे—हे धर्माची तीन लक्षणे आहेत.
धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम्। क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम्
वेदांचे मनन, तीर्थस्नान, क्षमा, सत्य, सरळपणा आणि शुद्धता—हे सर्व सज्जनांच्या वर्तनाची चिन्हे आहेत.
सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा। परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः
सर्व प्राण्यांवर दया असणारे, नेहमी अहिंसेचे पालन करणारे, कठोर बोल न करणारे, असे सज्जन द्विजांना नेहमी प्रिय असतात.
शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम्। विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
जे सज्जन इतर सज्जनांच्या मान्यतेस पात्र आहेत, ते शुभ आणि अशुभ कर्मांचे परिणाम आणि त्यांची ताकद जाणतात.
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः। सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे। दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः
न्यायप्रिय, गुणी, सर्व जगाच्या भल्यासाठी इच्छुक, सज्जन आपल्या सामर्थ्याने स्वर्ग जिंकतात, सद्वर्तनात स्थिर राहतात, दान करतात, वाटतात आणि दीनांची मदत करतात.
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः। सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
सर्वांनी पूज्य, विद्वान, तपस्वी, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे—हे सज्जन इतर सज्जनांच्या मान्यतेस पात्र आहेत.
दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम्। पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः
सदैव दान करणारे, ते लवकर सुख आणि समृद्धी मिळवतात, आणि पत्नी व सेवकांच्या दुःखाकडे लक्ष देतात.
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः। लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च। एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः
सज्जन जेव्हा चांगल्या लोकांमध्ये एकत्र येतात, तेव्हा आपल्या शक्तीपेक्षा जास्त देतात, जगाचा प्रवाह आणि स्वतःच्या हिताचा विचार करतात; अशा रीतीने वागत राहून ते कायम भरभराटीला येतात.
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम्। अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः
अहिंसा, सत्य बोलणे, दयाळूपणा, सरळपणा, द्वेष नसणे, अहंकार नसणे, लाज, सहनशीलता, इंद्रियसंयम आणि मनःशांती—
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः। अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः
बुद्धिमान, धैर्यवान, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे, कारण नसताना द्वेष न करणारे—असे सज्जन लोक जगात सन्मानित होतात.
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन्। न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत्
सज्जनांच्या वर्तनाची फक्त तीन पावले सांगितली आहेत: कधीही इतरांना त्रास देऊ नका, नेहमी द्या, आणि नेहमी सत्य बोला.
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः। गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम्
सर्वत्र दयाळू, दुसऱ्यांच्या वेदना जाणणारे, हे सज्जन या जगात समाधानाने उत्तम धर्ममार्गावर चालतात.
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः। अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता
ज्यांचा आचार उत्तम आहे, धर्म ठाम आहे, हे महात्मे हे द्वेषरहित, क्षमाशील, शांत, समाधानी आणि गोड बोलणारे असतात.
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम्। कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम्
काम आणि क्रोधाचा त्याग, सज्जनांच्या वर्तनाचे पालन, विद्यासंपन्न कर्म—हेच सज्जनांचा श्रेष्ठ मार्ग आहे.
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः। प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान्
सदैव धर्मनिष्ठ राहून, हे सज्जन उत्तम वर्तनाचे पालन करतात, प्रज्ञेच्या राजमहालात चढतात, जेव्हा अनेक लोक गोंधळलेले असतात.