लुबधाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः। अधर्म्या धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः
जे लोभी आणि फारसे शिकलेले नाहीत, असे लोक पाप करायचे ठरवतात; ते अधार्मिक असूनही धर्मरूपी भासतात, जणू गवताने झाकलेले विहिरीसारखे.
येषां पञ् पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रितः। सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः
ज्यांची वाणी नेहमी शुद्ध आणि धर्माशी जोडलेली असते, त्यांच्यात सर्व चांगले वर्तन आढळते, जरी खरी सुसंस्कृत वागणूक फार दुर्मिळ असते.
स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत। शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम
मग त्या विद्वान ब्राह्मणाने त्या धर्मनिष्ठ व्याधाला विचारले, 'हे नरश्रेष्ठ, मी सुसंस्कृत लोकांचे वर्तन कसे ओळखावे?'
पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा'। एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर। त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम्
'सुसंस्कृत लोकांच्या वर्तनात नेहमी कोणती पाच शुद्धता असतात? हे मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या व्याधा, हे महाबुद्धीमान, खरेखुरे सांग.'
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम। पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा
यज्ञ, दान, तप, वेद आणि सत्य — हे पाच नेहमीच शुद्ध असतात, उत्तम वर्तन असणाऱ्यांमध्ये, हे द्विजश्रेष्ठ.
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्। धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
ज्यांनी इच्छा आणि राग आवरले, दंभ, लोभ आणि कपट सोडले, आणि जे धर्मात समाधान मानतात, तेच खरे सज्जन आहेत, सज्जनांच्या मान्यतेने.
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्। आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्
यज्ञ आणि वेदाध्ययनात मग्न असणाऱ्यांचे वर्तन कधीच बदलत नाही; आणि उत्तम वर्तन पाळणे हेच दुसरे सज्जनतेचे लक्षण आहे.
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च। एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा
गुरूची सेवा, सत्य बोलणे, राग न ठेवणे आणि दान देणे — हे चार गुण नेहमीच उत्तम वर्तन असणाऱ्यांमध्ये असतात, हे ब्रह्मन्.
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः। यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा
आपले मन उत्तम वर्तनात स्थिर ठेवून, ते पूर्णपणे अंगीकारल्यावर जी समाधान मिळते, ते दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने मिळू शकत नाही.
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः। दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा
वेदाचा सारांश म्हणजे सत्य, सत्याचा सारांश म्हणजे संयम, आणि संयमाचा सारांश म्हणजे त्याग — हे सर्व गुण नेहमीच उत्तम वर्तन असणाऱ्यांमध्ये असतात.
ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः। अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते
जे लोक बुद्धीने भ्रमित होऊन धर्मात दोष शोधतात, ते चुकीच्या मार्गाने जातात, आणि त्यांच्यामागे जाणाऱ्यांनाही यातना भोगाव्या लागतात.
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः। धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः
पण जे सज्जन, नीटशिस्तीत, वेदाध्ययन आणि त्यागाला वाहिलेले, धर्माच्या मार्गावर चालतात, ते सत्य आणि धर्म यांना समर्पित असतात.
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः। उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः
उत्तम वर्तन असणारे लोक आपली बुद्धी संयमित ठेवतात, गुरूच्या मताशी एकरूप राहतात, आणि स्थैर्याने धर्म व अर्थ ओळखतात.
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान्। त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च
जे नास्तिक आहेत, मर्यादा ओलांडतात, क्रूर आहेत आणि पापाच्या विचारात रमलेले आहेत, त्यांना सोडून दे; विवेकावर आधार ठेवून, नेहमी धर्मात्म्यांची संगत कर.
कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्। नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर
इच्छा आणि लोभ या मगरांनी भरलेल्या पाच इंद्रियांच्या नदीतून, धैर्याची नौका करून जन्माच्या कठीण प्रवासातून पार जा.
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्। शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि
बुद्धी आणि साधनेने हळूहळू साठवलेला धर्म, उत्तम वर्तनात जसा रंग पांढऱ्या वस्त्रात उठून दिसतो तसा उज्ज्वल होतो.
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम्। अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः
अहिंसा, सत्य बोलणे आणि सर्व जीवांच्या हिताचा विचार — अहिंसा हा सर्वोच्च धर्म आहे, आणि ती सत्यावर आधारलेली आहे; जेव्हा सत्य स्थिर होते, तेव्हा सर्व सद्गुण प्रकट होतात.
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्। आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः
सत्य हेच सर्वात मोठे आहे, आणि ते उत्तम वर्तन असणाऱ्यांनी आचरलेले असते; आणि सज्जनांचा धर्म म्हणजे त्यांचे वर्तन, कारण सज्जनांची ओळख त्यांच्या वर्तनावरूनच होते.
यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते। पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान्
ज्या जंतुची जी स्वभाव आहे, त्याला तोच स्वभाव मिळतो; वाईट मनाचा माणूस राग, इच्छा यांसारख्या दोषांनी भरून स्वतःच त्या दोषांना प्राप्त होतो.
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः। अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम्
जो आरंभ न्यायाने युक्त असतो, तोच धर्म मानला जातो; आणि वाईट वर्तन म्हणजे अधर्म — हेच सज्जनांचे शिकवण आहे.
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः। ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते
जे रागावत नाहीत, दोष काढत नाहीत, अहंकार आणि मत्सर नाही, सरळ आणि शांत आहेत — हेच खरे उत्तम वर्तन असणारे लोक आहेत.
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः। गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत
त्रैविद्य पारंगत, शुद्ध, चांगले वर्तन असणारे, मनाने संयमी, गुरूची सेवा करणारे आणि इंद्रियांवर ताबा असणारे — हेच खरे उत्तम वर्तन असणारे आहेत.
तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्। स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति
ज्यांच्या स्वभावात कमकुवतपणा आहे, जे कठीण आणि चुकीची कृत्ये करतात, त्यांच्यावर त्यांच्या स्वतःच्या चांगल्या कर्मामुळे भीषणतेचे सावट नाहीसे होते.
तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः
जे ज्ञानी लोक तो प्राचीन, अद्भुत, शाश्वत आणि निश्चित असा, धर्माने युक्त आचार पाहतात, ते स्वर्ग प्राप्त करतात.
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः। श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः
जे श्रद्धावान आहेत, अभिमानरहित आहेत, द्विज आणि वडीलधाऱ्यांचा सन्मान करतात, आणि जे विद्या व चांगल्या वर्तनाने युक्त आहेत, असे सज्जन स्वर्गास जातात.
वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः। शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम्
वेदांनी सांगितलेला धर्म हा पहिला आहे; धर्मशास्त्रांमध्ये दुसरा आहे; आणि सज्जन लोकांचा आचार हा तिसरा आहे—हे धर्माची तीन लक्षणे आहेत.
धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम्। क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम्
वेदांचे मनन, तीर्थस्नान, क्षमा, सत्य, सरळपणा आणि शुद्धता—हे सर्व सज्जनांच्या वर्तनाची चिन्हे आहेत.
सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा। परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः
सर्व प्राण्यांवर दया असणारे, नेहमी अहिंसेचे पालन करणारे, कठोर बोल न करणारे, असे सज्जन द्विजांना नेहमी प्रिय असतात.
शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम्। विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
जे सज्जन इतर सज्जनांच्या मान्यतेस पात्र आहेत, ते शुभ आणि अशुभ कर्मांचे परिणाम आणि त्यांची ताकद जाणतात.
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः। सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे। दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः
न्यायप्रिय, गुणी, सर्व जगाच्या भल्यासाठी इच्छुक, सज्जन आपल्या सामर्थ्याने स्वर्ग जिंकतात, सद्वर्तनात स्थिर राहतात, दान करतात, वाटतात आणि दीनांची मदत करतात.