शक्त्याऽन्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता। यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया
आपल्या शक्तीनुसार नेहमी अन्नदान करणे, सहनशीलता, धर्मनिष्ठा, योग्य सन्मान आणि सर्व प्राण्यांवर दया ठेवणे हे आवश्यक आहे.
त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठान्ति पूरुषे। मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः
त्यागाशिवाय माणसात गुण टिकत नाहीत; खोटे बोलणे टाळावे आणि कुणी काही मागितले तर प्रेमाने वागावे.
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्। प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत्
इच्छा, राग किंवा द्वेषामुळे धर्म सोडू नये; प्रिय गोष्टींमध्ये फार आनंद मानू नये आणि अप्रिय गोष्टींमध्ये दुःखी होऊ नये.
न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धऱ्मं परित्यजेत्। कर्म चेत्किंचिदन्यत्स्यादितरन्न तदाचरेत्
कठीण प्रसंगी गोंधळू नये, आणि धर्म कधीही सोडू नये; दुसरे काही कर्म असेल तर ते करू नये.
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत्। न पापं प्रति पापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत्
जे चांगले आहे त्याचाच विचार करावा आणि तशीच कृती करावी; वाईटाला वाईटाने उत्तर द्यावे नाही, नेहमी चांगलेच राहावे.
आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति। कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुकम्
जो वाईट करण्याची इच्छा करतो, तो स्वतःच नष्ट होतो; असे कर्म दुष्ट आणि वाईट लोकांना शोभत नाही.
न धर्मोस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये। अश्रद्दधाना धर्मस् ते नश्यन्ति न संशयः
जे लोक म्हणतात की धर्म काहीच नाही आणि जे शुद्ध लोकांची थट्टा करतात, ज्यांना श्रद्धा नाही, असे लोक अधर्मामुळे नष्ट होतात, यात काहीच शंका नाही.
महादृतिरिवाध्मातः पापो भवति नित्यदा। `साधुः सन्नतिमानेव सर्वत्रद्विजसत्तम
जो नेहमी गर्वाने फुगलेला असतो, तो पापीच असतो, जणू मोठा डोंगर फुगून गेला आहे तसा; पण जो सत्पुरुष असतो, तो सर्वत्र नम्र असतो, हे द्विजश्रेष्ठ.
मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं भवेत्। दर्शयन्त्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान्
मूर्ख आणि गर्विष्ठ लोकांचे बोलणे निरर्थक असते; त्यांचे अंतरात्मा उघड होते, जसे सूर्य दिवसा आपले रूप दाखवतो.
न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया। अपिचेह मृजाहीनः कृतविद्यः प्रकाशते
फक्त स्वतःची स्तुती करून मूर्ख माणूस जगात प्रसिद्ध होत नाही; आणि जरी कोणी विद्वान असला, पण त्याच्यात शुद्धता नसेल, तरी तो इथे प्रकाशमान होत नाही.
अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्। न कश्चिद्गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते
जो दुसऱ्यांची निंदा करतो आणि स्वतःचीच स्तुती करतो, असा गुणवान आणि तेजस्वी माणूस या पृथ्वीवर कुठेच दिसत नाही.
विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते। न तत्कुर्यां पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते
जो आपल्या वाईट कर्मांनी त्रस्त होतो, तो पापातून मुक्त होतो; आणि 'हे मी पुन्हा करणार नाही' असा निश्चय केल्यावर तो दुसऱ्यांदा मुक्त होतो.
कर्मणा येन केनापि पापात्मा द्विजसत्तम। एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्धर्मेषु प्रतिदृश्यते
हे द्विजश्रेष्ठ, कुठल्याही कृतीने पापी माणूस पापातून मुक्त होतो, असे या धर्मशास्त्रांमध्ये ऐकायला मिळते.
पापनि बुद्ध्वेह पुरा कृतानि स्वधर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात्। धर्मो ब्रह्मन्नुदते ब्राह्मणानां यत्कुर्वते पापमिह प्रमादात्
पूर्वी केलेली पापे ओळखून, जो आपला धर्म पाळतो, तो नंतर ती पापे नष्ट करतो; हे ब्रह्मन्, ब्राह्मण जेव्हा चुकून पाप करतात, तेव्हा धर्म त्यांच्यासाठी उगवतो.
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः। [तं तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः]
पाप केल्यावर माणूस म्हणतो, 'मी तो नाही'; पण देव आणि त्याचा स्वतःचा अंतरात्मा त्याला खरेखुरे ओळखतात.
चिकीर्षेदेव कल्यायणं श्रद्दधानोऽनसूयकः
माणसाने नेहमी चांगल्यासाठीच कृती करावी, श्रद्धेने आणि द्वेष न ठेवता.
वसनस्येव च्छिद्राणइ साधूनां विवृणोति यः। `अपश्यन्नात्मनो दोषान्स पापः प्रेत्य नश्यति
जसे कपड्यातील भोकातून आतले दिसते, तसेच जो स्वतःचे दोष पाहत नाही, असा पापी माणूस मृत्यूनंतर नष्ट होतो.
पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते। मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रेणेव चन्द्रमाः
माणसाने पाप केले असले, तरी चांगुलपणाकडे वळला, तर तो सर्व पापांतून मुक्त होतो, जसे मोठ्या ढगातून चंद्र बाहेर येतो.
यथाऽऽदित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति। एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापैः प्रमुच्यते
जसा उगवता सूर्य सर्व अंधार दूर करतो, तसा चांगुलपणा आचरण केल्याने सर्व पापातून मुक्ती मिळते.
पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभमोहौ द्विजोत्तम। `तस्मात्तौ विदुषा विप्र वर्जनीयौ विशेषतः
हे द्विजश्रेष्ठ, पापाचे मूळ लोभ आणि मोह हेच आहेत; म्हणून विद्वान ब्राह्मणाने हे दोन्ही विशेषतः टाळावे.
लुबधाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः। अधर्म्या धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः
जे लोभी आणि फारसे शिकलेले नाहीत, असे लोक पाप करायचे ठरवतात; ते अधार्मिक असूनही धर्मरूपी भासतात, जणू गवताने झाकलेले विहिरीसारखे.
येषां पञ् पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रितः। सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः
ज्यांची वाणी नेहमी शुद्ध आणि धर्माशी जोडलेली असते, त्यांच्यात सर्व चांगले वर्तन आढळते, जरी खरी सुसंस्कृत वागणूक फार दुर्मिळ असते.
स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत। शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम
मग त्या विद्वान ब्राह्मणाने त्या धर्मनिष्ठ व्याधाला विचारले, 'हे नरश्रेष्ठ, मी सुसंस्कृत लोकांचे वर्तन कसे ओळखावे?'
पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा'। एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर। त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम्
'सुसंस्कृत लोकांच्या वर्तनात नेहमी कोणती पाच शुद्धता असतात? हे मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या व्याधा, हे महाबुद्धीमान, खरेखुरे सांग.'
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम। पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा
यज्ञ, दान, तप, वेद आणि सत्य — हे पाच नेहमीच शुद्ध असतात, उत्तम वर्तन असणाऱ्यांमध्ये, हे द्विजश्रेष्ठ.
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्। धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः
ज्यांनी इच्छा आणि राग आवरले, दंभ, लोभ आणि कपट सोडले, आणि जे धर्मात समाधान मानतात, तेच खरे सज्जन आहेत, सज्जनांच्या मान्यतेने.
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्। आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम्
यज्ञ आणि वेदाध्ययनात मग्न असणाऱ्यांचे वर्तन कधीच बदलत नाही; आणि उत्तम वर्तन पाळणे हेच दुसरे सज्जनतेचे लक्षण आहे.
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च। एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा
गुरूची सेवा, सत्य बोलणे, राग न ठेवणे आणि दान देणे — हे चार गुण नेहमीच उत्तम वर्तन असणाऱ्यांमध्ये असतात, हे ब्रह्मन्.
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः। यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा
आपले मन उत्तम वर्तनात स्थिर ठेवून, ते पूर्णपणे अंगीकारल्यावर जी समाधान मिळते, ते दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने मिळू शकत नाही.
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः। दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा
वेदाचा सारांश म्हणजे सत्य, सत्याचा सारांश म्हणजे संयम, आणि संयमाचा सारांश म्हणजे त्याग — हे सर्व गुण नेहमीच उत्तम वर्तन असणाऱ्यांमध्ये असतात.