श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम्। बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम
वृद्ध लोकांचे सांगणे आहे की, धर्माचा आधार म्हणजे श्रुती; धर्म अनेक प्रकारे दिसतो आणि तो फार सूक्ष्म आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
भगवानपि धर्मज्ञः स्वाद्यायनिरतः शुचिः। न तु तत्त्वेन भगवन्दर्मं वेत्सीति मे मतिः
जो धर्म जाणतो, स्वाध्यायात रमतो आणि शुद्ध आहे, तो भगवंतसुद्धा खरा धर्म पूर्णपणे जाणतो असे मला वाटत नाही.
यदि विप्र न जानीषे धर्मं परमकं द्विज। धर्मव्याधं तत पृच्छ गत्वा तु मिथिलां पुरीम्
ब्राह्मण, जर तुला श्रेष्ठ धर्म माहित नसेल, तर तू मिथिला या नगरीत जाऊन धर्मशील व्याधाकडे विचार.
मातापितृभ्यां शुश्रूपुः सत्यवादी जितेन्द्रियः। मिथिलायां वसेद्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति
मिथिला नगरीत एक व्याध राहतो, जो आईवडिलांची सेवा करतो, नेहमी सत्य बोलतो आणि आपल्या इंद्रियांवर ताबा ठेवतो; तो तुला धर्म समजावून सांगेल.
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम। `व्याधः परमधर्मात्मा स ते छेत्स्यति संशयम्
तू तिथे जा, उत्तम ब्राह्मण, तुझ्या वाट्याला शुभ होवो; तो व्याध, जो श्रेष्ठ धर्मात स्थित आहे, तुझे शंका दूर करील.
अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित। स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्ममभिविन्दते
मी जर कठोर बोललो असेन, तरीही तू मला माफ करावे, कारण जो धर्म जाणतो, तो कोणत्याही स्त्रीला मारत नाही.
प्रीतोस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने। उपालम्भस्त्वया प्रोक्तो मम निश्रेयसं परम्
माझ्या शुभेच्छा तुझ्यासोबत असोत, सुंदर स्त्री, मी तुझ्यावर खूश आहे; माझा राग शांत झाला आहे आणि तुझ्या बोलण्यामुळे मला मोठे कल्याण मिळाले आहे.
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने। `धन्या त्वमसि कल्याणि यस्याः स्याद्वृत्तमीदृशम्
तुला शुभेच्छा असोत, मी आता जातो आणि हे साध्य करतो; तू खरोखरच धन्य आहेस, कारण तुझे वर्तन असे आहे.
तया विसृष्टो निर्गत्य स्वमेव भवनं ययौ। विनिन्दन्स स्वमात्मानं कौशिको द्विजसत्तमः ।। वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः
तीने परवानगी दिल्यावर कौशिक हा श्रेष्ठ ब्राह्मण स्वतःच्या घरी गेला, स्वतःला दोष देत होता; कपडे असलेले कपडे नसलेल्यांना देतात, आणि कपडे नसलेले कपडे असलेल्यांकडे जातात.
चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेपतः। विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानमागस्कृत इवाबभौ
त्या स्त्रीने सांगितलेल्या अद्भुत गोष्टींचा विचार करताना, त्या ब्राह्मणाने स्वतःला दोष दिला आणि जणू काही चूक केली आहे असे वाटले.
चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत्। श्रद्दधानेन वै भाव्ये गच्छामि मिथिलामहम्
धर्माचा सूक्ष्म मार्ग मनाशी धरून तो म्हणाला, 'श्रद्धेने मी मिथिला येथे जाईन.'
कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल। तं गच्चाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम्
म्हणतात त्या नगरीत एक व्याध राहतो, जो धर्म जाणतो आणि संयमी आहे; आज मी त्याच्याकडे जाऊन धर्म विचारेन.
इतिसंचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः। बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः
अशा प्रकारे त्या स्त्रीचे आणि बगळ्याचे विश्वासार्ह आणि धर्मयुक्त शब्द मनाशी धरून त्याने आपले मन धर्माकडे वळवले.
संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः। अतिक्रामन्नरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च
तो कुतूहलाने भरून मिथिला कडे निघाला, जंगल, खेडी आणि शहरे ओलांडत गेला.
ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम्। धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम्
नंतर तो जनकाने सुरक्षित केलेल्या, धर्माच्या सेतूंनी भरलेल्या आणि यज्ञोत्सवांनी शोभलेल्या शुभ मिथिला नगरीत पोहोचला.
गोपुराट्टालकवतीं हर्म्यप्राकारशोभनाम्। प्रविश्य नगरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्युताम्
तो सुंदर नगरीत गेला, जिथे गड, मनोरे, भव्य राजवाडे आणि अनेक महाल होते.
पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम्। अश्वै रथैस्तथा नागैर्योधैश्च बहुभिर्युताम्
ती नगरी अनेक वस्तूंनी भरलेली होती, मोठ्या रस्त्यांची नीट विभागणी होती, आणि घोडे, रथ, हत्ती आणि अनेक सैनिकांनी ती गजबजलेली होती.
हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम्। सोऽपस्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन्
ती नगरी आनंदी, समृद्ध लोकांनी भरलेली आणि नेहमी उत्सवांनी गजबजलेली होती; त्या ब्राह्मणाने जाताना अनेक घडामोडी पाहिल्या.
धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः। अपश्यत्तत्रगत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम्
त्याने धर्मशील व्याधाबद्दल विचारले, आणि तिथल्या ब्राह्मणांनी त्याला सांगितले; तिथे जाऊन त्याने त्याला मुलांमध्ये उभा असलेला पाहिला.
मार्गमाहिपमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम्। आकुलत्वाच्च क्रेतृणामेकान्ते संस्थितो द्विजः
त्याने तपस्वी व्याधाला साप आणि इतर प्राण्यांचे मांस विकताना पाहिले; खरेदीदारांची गर्दी असल्यामुळे तो ब्राह्मण एक बाजूला उभा राहिला.
स तु ज्ञाता द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः। आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्तआसने
त्याने ओळखले की एक ब्राह्मण आला आहे, तेव्हा तो घाईने उठून ज्या ठिकाणी तो ब्राह्मण एकट्याने बसला होता, तिथे गेला.
अभिवादये त्वां भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम। अहं व्याधो हि भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम्
त्याने नम्रपणे म्हणाले, 'भगवंत, आपले स्वागत आहे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा! मी एक व्याध आहे. आपल्याला शुभ होवो. मी आपल्यासाठी काय करू? मला आज्ञा द्या.'
एकपत्न्या यदुक्तोसि गच्छ त्वं मिथिलामिति। जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः
'तुमच्या पत्नीने तुम्हाला मिथिलेच्या दिशेने जायला सांगितले आहे, हे मला माहीत आहे. तुम्ही इथे का आला आहात, हेही मला पूर्णपणे ठाऊक आहे.'
श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशविस्मितः। द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः
त्याची ही वाक्ये ऐकून तो ब्राह्मण फारच आश्चर्यचकित झाला आणि मनात म्हणाला, 'हे दुसरे एक अद्भुत घडले!'
अदेशस्थं हि ते स्तानमिति व्याघोऽब्रवीद्द्विजम्। गृहं गच्छाव भगवन्यदि ते रोचतेऽनघ
व्याध म्हणाला, 'हे ठिकाण तुमच्यासाठी योग्य नाही. आपणास आवडेल तर आपण माझ्या घरी चला, पावन ब्राह्मणा.'
बाढमित्येव तं विप्रो हृष्टो वचनमब्रवीत्। अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहं प्रति
ब्राह्मणाने आनंदाने 'ठीक आहे' असे उत्तर दिले. मग व्याधाने ब्राह्मणाला पुढे करून त्याच्या घराकडे नेले.
प्रविश्य च गृहंरम्यमासनेनाभिपूजितः। `अर्ध्येण च स वै तेन व्याधेन द्विजसत्तमः
त्या रम्य घरात प्रवेश केल्यावर, व्याधाने ब्राह्मणाला आसन देऊन आणि पाय धुण्यासाठी पाणी देऊन आदराने स्वागत केले.
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः। ततः सुखोपविष्स्तं व्याधं वचनमब्रवीत्
पाय धुण्यासाठी व आचमनासाठी पाणी स्वीकारून, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण सुखाने बसला आणि व्याधाला म्हणाला.
कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे। अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा
'हे काम तुमच्यासाठी योग्य वाटत नाही. तुझ्या या भयंकर व्यवसायामुळे मला फार दुःख होते, मित्रा.'
कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं परम्। वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज
'हे काम आमच्या कुळात चालत आले आहे, वडीलधाऱ्यांकडून मिळाले आहे. मी माझ्या धर्मानुसार वागत आहे, म्हणून माझ्यावर रागावू नका, ब्राह्मणा.'