मातरंश्रेयसीं तात पितृनन्ये तु मेनिरे। दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः
काही लोक आईला श्रेष्ठ मानतात, तर काही वडिलांना; कारण आई आपल्या लेकरांना वाढवणं हे फारच कठीण काम करते.
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया। सुप्रशस्तैरुपायैश्चापीहन्ते पितरः सुतान्
तप, देवपूजा, नम्रता, सहनशीलता आणि उत्तम मार्गांनी वडीलही आपल्या मुलांसाठी प्रयत्न करतात.
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम्। चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति
अशा प्रकारे मोठ्या कष्टाने आणि दुर्मिळपणे पुत्र मिळवून, आईवडील नेहमी विचार करतात, हे वीर, हा मुलगा कसा होईल.
आशंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत। यशः कीर्तिमथैश्वर्यं तेजो धर्मं तथैव च
हे भरतवंशीय, आईवडील आपल्या मुलांकडून कीर्ती, यश, संपत्ती, तेज आणि धर्माची आशा धरतात.
मातुः पितुश्च राजेन्द्र सततं हितकारिंणोः'। तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित्
हे राजेंद्र, जो नेहमी आपल्या आईवडिलांचे हित साधतो आणि त्यांची आशा पूर्ण करतो, तो खरा धर्म जाणणारा आहे.
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस् नित्यशः। इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्र शाश्वतः
हे राजेंद्र, ज्याच्या वडिलांना आणि आईला तो नेहमी आनंदी ठेवतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही कीर्ती आणि धर्म मिळतो.
नैव यज्ञक्रियाः काश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम्। या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्युत
पतीची सेवा हीच खरी स्वर्ग मिळवण्याची वाट आहे; यज्ञ, श्राद्ध किंवा उपवास याने तितका लाभ होत नाही.
एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर। पतिव्रतानां नियतं धर्मं चावाहितः शृणु
हे राजन, या विषयावर लक्ष देऊन, मी पतीव्रता स्त्रियांचा निश्चित धर्म सांगतो, तू ते एकाग्रतेने ऐक, हे युधिष्ठिर.
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः। तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत
पूर्वी एक श्रेष्ठ द्विज, वेदपठण करणारा, तपस्वी आणि धर्मशील, कौशिक नावाचा, भरतवंशातील, होता.
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः। सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः
तो द्विजश्रेष्ठ वेद आणि उपनिषदांसह वेदांचा अभ्यास करायचा आणि एका झाडाखाली उभा राहून वेदांचा जप करायचा.
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत। तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि
त्या झाडाच्या वर एक बगळा बसला होता आणि त्याने आपली विष्ठा त्या ब्राह्मणाच्या अंगावर टाकली.
समवेक्ष्यततः क्रुद्धः सममध्यायत द्विजः। `तां बलकां महाराज निलीनां नगमूर्धनि
हे महराजा, ते पाहून तो ब्राह्मण रागावला आणि झाडाच्या शेंड्यावर लपलेल्या त्या बगळ्याकडे रोखून पाहू लागला.
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता। अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले
ती बगळी ब्राह्मणाच्या तीव्र रागाने पाहिली गेली आणि त्याच्या मनाच्या शक्तीने ती तिथेच खाली पडून मरून गेली.
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्वामचेतनाम्। कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः। अकार्यं कृतवानस्मि द्वेषरागबलात्कृतः
ती बगळी खाली पडून प्राणहीन झालेली पाहून, त्या ब्राह्मणाच्या मनात करुणा आली आणि तो दुःखी झाला; 'मी चुकीचं केलं, राग आणि द्वेषामुळे मी हे कृत्य केलं,' असं त्याने मनात म्हटलं.
इत्युक्ताव बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः। ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ
अशा प्रकारे पुन्हा पुन्हा विचार करत, तो विद्वान भिक्षा मागण्यासाठी गावात गेला आणि त्या गावातील पवित्र घरांमध्ये फिरू लागला, हे भरतश्रेष्ठ.
देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः। शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिवी
तो 'द्या' असं म्हणत भिक्षा मागू लागला, तेव्हा एका गृहिणीने त्याला 'थांबा' असं सांगितलं; ती त्या वेळी घरातील भांडे स्वच्छ करत होती.
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम्। भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम
याच वेळेत, राजन, तिचा नवरा फार भुकेला होऊन अचानक घरात आला, हे भरतश्रेष्ठ.
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम्। पाद्यमाचमनीयं वै ददौ भर्तुस्तथाऽऽसनम्
ती सती स्त्री नवऱ्याला पाहताच, ब्राह्मणाला बाजूला ठेवून, नवऱ्याला पाय धुण्याचं पाणी, तोंड धुण्याचं पाणी आणि बसायला आसन दिलं.
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा। आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा
ती काळ्या डोळ्यांची स्त्री नम्रपणे नवऱ्याची सेवा करू लागली, त्याला जेवण, खाऊ आणि गोड बोलांनी आनंद दिला.
उच्छिष्टं भाविता भर्तुर्भुङ्क्ते नित्यं युधिष्ठिर। दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी
युधिष्ठिरा, ती नेहमी नवऱ्याचं उरलेलं अन्न खायची, नवऱ्याला देव मानायची आणि त्याच्या मनाप्रमाणे वागत असे.
कर्मणा मनसा वाचा नात्यश्नान्नापि चापिवत्। तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता
ती कृतीने, मनाने आणि वाणीने कधीच जास्त किंवा कमी खायची नाही, आणि सर्व प्रकारे नवऱ्याची सेवा करण्यात तल्लीन असे.
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी। भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं साऽनुवर्तते
ती सदाचरणी, स्वच्छ, कुशल आणि घराच्या हिताची काळजी घेणारी होती. नवऱ्याच्या फायद्याचं जे काही असेल, ते ती नेहमी पाळायची.
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा। शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया
ती नेहमी संयमी राहून देव, पाहुणे, नोकर, सासू-सासरे यांच्या सेवेत सतत मग्न असे.
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम्। कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा
त्या वेळी, ती नवऱ्याची सेवा करत असताना, भिक्षा मागायला उभा असलेला ब्राह्मण तिला दिसला आणि शुभ डोळ्यांची ती स्त्री त्याची आठवण काढली.
व्रीडिता साऽभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम। भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी
त्या वेळी, ती सती स्त्री लाजली, भरतश्रेष्ठा, आणि तिने भिक्षा घेऊन त्या कीर्तीमान ब्राह्मणाकडे गेली.
किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने। उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि
"हे काय, सुभगे? तू मला थांबायला सांगितलंस, पण मला काही सोडून दिलं नाहीस आणि उशीर केलास," असं तिने त्या सती स्त्रीला म्हटलं.
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा। दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्रसान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत्
रागाने पेटलेला, तेजस्वी ब्राह्मण पाहून, ती सती स्त्री प्रथम गोड शब्दांनी त्याला शांत करण्याचा प्रयत्न करू लागली, हे नरश्रेष्ठ.
क्षमस्वविप्रप्रवर क्षमस्व स्त्रीजडात्मताम्। प्रसीद भगवन्मह्यं कृपां कुरु मयि द्विज
"माफ करा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, स्त्रीच्या मूढपणाला क्षमा करा. कृपा करा, भगवंत, माझ्यावर दया करा, द्विजा."
क्षन्तुमर्हसि मे विद्वन्भर्ता मे दैवतं महत्। स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितोमया
"विद्वान, मला क्षमा करा. माझा नवरा माझ्यासाठी मोठा देव आहे. तो भुकेला आणि दमलेला होता, म्हणून त्याची सेवा करावी लागली."
ब्राह्मणआ न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः। गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे
"ब्राह्मण नवऱ्यापेक्षा मोठे नाहीत; माझ्यासाठी नवरा सर्वात मोठा आहे. गृहस्थधर्म पाळताना मी ब्राह्मणांचा अपमान करत नाही."