भगवन्दुष्करं त्वेतत्प्रतिभाति मम प्रभो। मातापित्रोश्च शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज
भगवंत, हेही मला फार कठीण वाटतं—स्त्रियांनी आपल्या आई-वडिलांची आणि पतीची सेवा करणं, हे द्विज.
स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम्। साध्वाचाराः स्त्रियो ब्र्हमन्कुर्वन्तीह सदादृताः
स्त्रियांचा धर्म हा खरोखर कठीण आहे, याहून दुसरं काही कठीण नाही असं मला वाटतं; चांगल्या वागणुकीच्या स्त्रिया, ब्राह्मण, नेहमी आदराने तो पाळतात.
दुष्करं खलु कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै। एकपत्न्यश्च या नार्यो याश् सत्यं वदन्त्युत
खरंच, वडीलधारे आणि माताही कठीण कर्तव्ये पार पाडतात; आणि एकपत्नीव्रता, नेहमी सत्य बोलणाऱ्या स्त्रियाही तसंच करतात.
कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः। नार्यः कालेन संबूय किमद्भुततरं ततः
स्त्रिया आपल्या पोटात दहा महिने गर्भ धारण करतात—वेळ आली की मूल जन्माला घालतात, याहून अद्भुत काय असू शकतं?
संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि। प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो
अत्यंत अनिश्चितता आणि असह्य वेदना सहन करून, स्त्रिया मोठ्या दुःखाने पुत्र जन्माला घालतात, हे महाबळ.
पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजपुङ्गव। `चिन्तयन्ति ततश्चापि किंशीलोऽयंभविष्यति
मग त्या मोठ्या प्रेमाने मुलांना वाढवतात, हे श्रेष्ठ द्विज; आणि त्यांना काळजी वाटते—'हा कसा वागेल?'
याश्च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः। स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम्
ज्या स्त्रिया अत्यंत कठोर आणि निंदनीय परिस्थितीतही आपलं कर्तव्य पार पाडतात—हेही मला फार कठीण वाटतं.
क्षत्रधर्मसमाचारतत्त्वं व्याख्याहि मे द्विज। धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन महात्मना
कृष्ण, तू मला क्षत्रिय धर्माचं आणि आचाराचं खरं स्वरूप सांग; कारण धर्म फार कठीण आहे, विशेषतः जो क्रूर आहे त्याला, जरी तो मोठ्या आत्म्याचा असला तरी.
एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदांवर। श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत
हे भगवंत, प्रश्न विचारण्यात सर्वांत श्रेष्ठ असलेल्या भृगुकुलातील श्रेष्ठ, मी तुझ्याकडून हा प्रश्न ऐकायची इच्छा धरतो, कारण मी तुझं बोलणं ऐकायला उत्सुक आहे, हे सुशील व्रती.
हन्त तेऽहं समाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम्। तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे
बरं, मी तुला हा अत्यंत कठीण प्रश्न समजावून सांगतो; तू माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐक, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ.
मातरंश्रेयसीं तात पितृनन्ये तु मेनिरे। दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः
काही लोक आईला श्रेष्ठ मानतात, तर काही वडिलांना; कारण आई आपल्या लेकरांना वाढवणं हे फारच कठीण काम करते.
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया। सुप्रशस्तैरुपायैश्चापीहन्ते पितरः सुतान्
तप, देवपूजा, नम्रता, सहनशीलता आणि उत्तम मार्गांनी वडीलही आपल्या मुलांसाठी प्रयत्न करतात.
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम्। चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति
अशा प्रकारे मोठ्या कष्टाने आणि दुर्मिळपणे पुत्र मिळवून, आईवडील नेहमी विचार करतात, हे वीर, हा मुलगा कसा होईल.
आशंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत। यशः कीर्तिमथैश्वर्यं तेजो धर्मं तथैव च
हे भरतवंशीय, आईवडील आपल्या मुलांकडून कीर्ती, यश, संपत्ती, तेज आणि धर्माची आशा धरतात.
मातुः पितुश्च राजेन्द्र सततं हितकारिंणोः'। तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित्
हे राजेंद्र, जो नेहमी आपल्या आईवडिलांचे हित साधतो आणि त्यांची आशा पूर्ण करतो, तो खरा धर्म जाणणारा आहे.
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस् नित्यशः। इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्र शाश्वतः
हे राजेंद्र, ज्याच्या वडिलांना आणि आईला तो नेहमी आनंदी ठेवतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही कीर्ती आणि धर्म मिळतो.
नैव यज्ञक्रियाः काश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम्। या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्युत
पतीची सेवा हीच खरी स्वर्ग मिळवण्याची वाट आहे; यज्ञ, श्राद्ध किंवा उपवास याने तितका लाभ होत नाही.
एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर। पतिव्रतानां नियतं धर्मं चावाहितः शृणु
हे राजन, या विषयावर लक्ष देऊन, मी पतीव्रता स्त्रियांचा निश्चित धर्म सांगतो, तू ते एकाग्रतेने ऐक, हे युधिष्ठिर.
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः। तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत
पूर्वी एक श्रेष्ठ द्विज, वेदपठण करणारा, तपस्वी आणि धर्मशील, कौशिक नावाचा, भरतवंशातील, होता.
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः। सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः
तो द्विजश्रेष्ठ वेद आणि उपनिषदांसह वेदांचा अभ्यास करायचा आणि एका झाडाखाली उभा राहून वेदांचा जप करायचा.
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत। तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि
त्या झाडाच्या वर एक बगळा बसला होता आणि त्याने आपली विष्ठा त्या ब्राह्मणाच्या अंगावर टाकली.
समवेक्ष्यततः क्रुद्धः सममध्यायत द्विजः। `तां बलकां महाराज निलीनां नगमूर्धनि
हे महराजा, ते पाहून तो ब्राह्मण रागावला आणि झाडाच्या शेंड्यावर लपलेल्या त्या बगळ्याकडे रोखून पाहू लागला.
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता। अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले
ती बगळी ब्राह्मणाच्या तीव्र रागाने पाहिली गेली आणि त्याच्या मनाच्या शक्तीने ती तिथेच खाली पडून मरून गेली.
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्वामचेतनाम्। कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः। अकार्यं कृतवानस्मि द्वेषरागबलात्कृतः
ती बगळी खाली पडून प्राणहीन झालेली पाहून, त्या ब्राह्मणाच्या मनात करुणा आली आणि तो दुःखी झाला; 'मी चुकीचं केलं, राग आणि द्वेषामुळे मी हे कृत्य केलं,' असं त्याने मनात म्हटलं.
इत्युक्ताव बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः। ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ
अशा प्रकारे पुन्हा पुन्हा विचार करत, तो विद्वान भिक्षा मागण्यासाठी गावात गेला आणि त्या गावातील पवित्र घरांमध्ये फिरू लागला, हे भरतश्रेष्ठ.
देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः। शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिवी
तो 'द्या' असं म्हणत भिक्षा मागू लागला, तेव्हा एका गृहिणीने त्याला 'थांबा' असं सांगितलं; ती त्या वेळी घरातील भांडे स्वच्छ करत होती.
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम्। भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम
याच वेळेत, राजन, तिचा नवरा फार भुकेला होऊन अचानक घरात आला, हे भरतश्रेष्ठ.
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम्। पाद्यमाचमनीयं वै ददौ भर्तुस्तथाऽऽसनम्
ती सती स्त्री नवऱ्याला पाहताच, ब्राह्मणाला बाजूला ठेवून, नवऱ्याला पाय धुण्याचं पाणी, तोंड धुण्याचं पाणी आणि बसायला आसन दिलं.
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा। आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा
ती काळ्या डोळ्यांची स्त्री नम्रपणे नवऱ्याची सेवा करू लागली, त्याला जेवण, खाऊ आणि गोड बोलांनी आनंद दिला.
उच्छिष्टं भाविता भर्तुर्भुङ्क्ते नित्यं युधिष्ठिर। दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी
युधिष्ठिरा, ती नेहमी नवऱ्याचं उरलेलं अन्न खायची, नवऱ्याला देव मानायची आणि त्याच्या मनाप्रमाणे वागत असे.