कुवलाश्वश्च नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः। नाम्ना च गुणयुक्तेन तदाप्रभृति सोऽभवत्
कुवलाश्व या राजाला पुढे धुंधुमार असं नाव पडलं; त्या वेळेपासून तो गुणांनी युक्त असं नाव त्याच्यावर पडलं.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा
तू मला विचारलंस त्याचं सगळं मी सांगितलं—धुंधुमाराचं हे प्रसिद्ध चरित्र, ज्याची कृत्यं सर्वत्र गाजली आहेत.
इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम्। शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः
हे पुण्याचं कथन, विष्णूचं कीर्तन असलेलं, जो कुणी ऐकतो, तो धर्मात्मा पुरुष पुत्रवान होतो.
आयुष्मान्भूतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु। न च व्याधिभंयकिंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः
योग्य वेळी हे ऐकलं तर माणूस दीर्घायुषी, सुखी होतो आणि त्याला कोणताही आजार किंवा ताप लागत नाही.
ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम्। प्रपच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्नं स दुर्वचम्
मग युधिष्ठिर राजा, भरतांमध्ये श्रेष्ठ, तेजस्वी मार्कंडेय ऋषींना, कठीण धर्माचा प्रश्न विचारू लागला.
श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहातम्यमुत्तमम्। कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्म्यं च तत्त्वतः
भगवंत, मला तुझ्याकडून, हे श्रेष्ठ स्त्रियांचं महात्म्य—सूक्ष्म आणि धर्मयुक्त—खरं खरं ऐकायचं आहे.
प्रत्यक्षमिह विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम। सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च
हे श्रेष्ठ ऋषी, इथे प्रत्यक्ष देव दिसतात—सूर्य, चंद्र, वारा, पृथ्वी आणि अग्नी.
पिता माता च भगवान्गाव एव च सत्तम। यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन
पिता, माता, गायी आणि जे काही इथे नियोजित आहे, हे सर्वही, भृगुनंदना, तुझ्या स्मरणात असावं.
मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः। पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे। पतिव्रतानां महात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो
माझ्या मते, सर्वजण आदरणीय आहेत, आणि एकपत्नीव्रता स्त्रियाही तशाच; पतीव्रता स्त्रियांनी पतीची सेवा करणं फार कठीण वाटतं. प्रभो, तू आम्हाला पतीव्रता स्त्रियांचं महात्म्य सांगावं.
निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ। पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्य स्थिता हि या
जी स्त्री आपल्या इंद्रियांना आणि मनाला आवरते, आणि पतीला देवासारखा मानते—तीच खरी पतीव्रता असते, हे पापरहित.
भगवन्दुष्करं त्वेतत्प्रतिभाति मम प्रभो। मातापित्रोश्च शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज
भगवंत, हेही मला फार कठीण वाटतं—स्त्रियांनी आपल्या आई-वडिलांची आणि पतीची सेवा करणं, हे द्विज.
स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम्। साध्वाचाराः स्त्रियो ब्र्हमन्कुर्वन्तीह सदादृताः
स्त्रियांचा धर्म हा खरोखर कठीण आहे, याहून दुसरं काही कठीण नाही असं मला वाटतं; चांगल्या वागणुकीच्या स्त्रिया, ब्राह्मण, नेहमी आदराने तो पाळतात.
दुष्करं खलु कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै। एकपत्न्यश्च या नार्यो याश् सत्यं वदन्त्युत
खरंच, वडीलधारे आणि माताही कठीण कर्तव्ये पार पाडतात; आणि एकपत्नीव्रता, नेहमी सत्य बोलणाऱ्या स्त्रियाही तसंच करतात.
कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः। नार्यः कालेन संबूय किमद्भुततरं ततः
स्त्रिया आपल्या पोटात दहा महिने गर्भ धारण करतात—वेळ आली की मूल जन्माला घालतात, याहून अद्भुत काय असू शकतं?
संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि। प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो
अत्यंत अनिश्चितता आणि असह्य वेदना सहन करून, स्त्रिया मोठ्या दुःखाने पुत्र जन्माला घालतात, हे महाबळ.
पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजपुङ्गव। `चिन्तयन्ति ततश्चापि किंशीलोऽयंभविष्यति
मग त्या मोठ्या प्रेमाने मुलांना वाढवतात, हे श्रेष्ठ द्विज; आणि त्यांना काळजी वाटते—'हा कसा वागेल?'
याश्च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः। स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम्
ज्या स्त्रिया अत्यंत कठोर आणि निंदनीय परिस्थितीतही आपलं कर्तव्य पार पाडतात—हेही मला फार कठीण वाटतं.
क्षत्रधर्मसमाचारतत्त्वं व्याख्याहि मे द्विज। धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन महात्मना
कृष्ण, तू मला क्षत्रिय धर्माचं आणि आचाराचं खरं स्वरूप सांग; कारण धर्म फार कठीण आहे, विशेषतः जो क्रूर आहे त्याला, जरी तो मोठ्या आत्म्याचा असला तरी.
एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदांवर। श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत
हे भगवंत, प्रश्न विचारण्यात सर्वांत श्रेष्ठ असलेल्या भृगुकुलातील श्रेष्ठ, मी तुझ्याकडून हा प्रश्न ऐकायची इच्छा धरतो, कारण मी तुझं बोलणं ऐकायला उत्सुक आहे, हे सुशील व्रती.
हन्त तेऽहं समाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम्। तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे
बरं, मी तुला हा अत्यंत कठीण प्रश्न समजावून सांगतो; तू माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐक, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ.
मातरंश्रेयसीं तात पितृनन्ये तु मेनिरे। दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः
काही लोक आईला श्रेष्ठ मानतात, तर काही वडिलांना; कारण आई आपल्या लेकरांना वाढवणं हे फारच कठीण काम करते.
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया। सुप्रशस्तैरुपायैश्चापीहन्ते पितरः सुतान्
तप, देवपूजा, नम्रता, सहनशीलता आणि उत्तम मार्गांनी वडीलही आपल्या मुलांसाठी प्रयत्न करतात.
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम्। चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति
अशा प्रकारे मोठ्या कष्टाने आणि दुर्मिळपणे पुत्र मिळवून, आईवडील नेहमी विचार करतात, हे वीर, हा मुलगा कसा होईल.
आशंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत। यशः कीर्तिमथैश्वर्यं तेजो धर्मं तथैव च
हे भरतवंशीय, आईवडील आपल्या मुलांकडून कीर्ती, यश, संपत्ती, तेज आणि धर्माची आशा धरतात.
मातुः पितुश्च राजेन्द्र सततं हितकारिंणोः'। तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित्
हे राजेंद्र, जो नेहमी आपल्या आईवडिलांचे हित साधतो आणि त्यांची आशा पूर्ण करतो, तो खरा धर्म जाणणारा आहे.
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस् नित्यशः। इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्र शाश्वतः
हे राजेंद्र, ज्याच्या वडिलांना आणि आईला तो नेहमी आनंदी ठेवतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही कीर्ती आणि धर्म मिळतो.
नैव यज्ञक्रियाः काश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम्। या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्युत
पतीची सेवा हीच खरी स्वर्ग मिळवण्याची वाट आहे; यज्ञ, श्राद्ध किंवा उपवास याने तितका लाभ होत नाही.
एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर। पतिव्रतानां नियतं धर्मं चावाहितः शृणु
हे राजन, या विषयावर लक्ष देऊन, मी पतीव्रता स्त्रियांचा निश्चित धर्म सांगतो, तू ते एकाग्रतेने ऐक, हे युधिष्ठिर.
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः। तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत
पूर्वी एक श्रेष्ठ द्विज, वेदपठण करणारा, तपस्वी आणि धर्मशील, कौशिक नावाचा, भरतवंशातील, होता.
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः। सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः
तो द्विजश्रेष्ठ वेद आणि उपनिषदांसह वेदांचा अभ्यास करायचा आणि एका झाडाखाली उभा राहून वेदांचा जप करायचा.