योगी योगेन सृष्टं स समयित्वा च वारिणा। ब्रह्मास्त्रेण ततो राजा दैत्यंक्रूरपराक्रमम्। ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकभवाय वै
योगाने निर्माण केलेले पाणी वापरून, त्या योग्याने त्याला शांत केले. मग, भरतश्रेष्ठ, त्या राजाने ब्रह्मास्त्राने त्या भयंकर राक्षसाचा सर्व लोकांच्या भल्यासाठी संहार केला.
सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम्। सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रैलोक्येश इवापरः
राजर्षी कुवलाश्वाने त्या ब्रह्मास्त्राने महा-असुराचा संहार केला आणि देवांचा शत्रू, शत्रूंचा नाश करणारा, तो जणू त्रैलोक्याचा दुसरा स्वामी झाला.
धुन्धोर्वधात्तदा राजा कुवलाश्वो महामनाः। धुन्धुमार इतिख्यातो नाम्ना समभवत्ततः
धुंधूच्या वधामुळे, उदार मनाचा राजा कुवलाश्व पुढे 'धुंधुमार' या नावाने प्रसिद्ध झाला.
प्रीतैश्च त्रेदशैः सर्वैर्महर्षिमसितैस्तदा। परं वृणीष्वत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा। अतीव मुदितो राजन्निदंवचनमब्रवीत्
तेव्हा सर्व देव आणि काळ्या वस्त्रातील महर्षी आनंदाने म्हणाले, 'वर माग.' तेव्हा तो राजा हात जोडून, नम्रपणे, अत्यंत आनंदित होऊन म्हणाला—
दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः। सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव च। धर्मे रतिश् सततं स्वर्गे वासस्तथाऽक्षयः
मी श्रेष्ठ ब्राह्मणांना धन द्यावे, शत्रूंनी मला कधीही जिंकू नये, विष्णूशी मैत्री असावी, सर्व प्राण्यांशी द्वेष नसावा, नेहमी धर्मातच आनंद मिळावा आणि स्वर्गात कायम वास्तव्य असावे.
तथाऽस्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः। ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुदङ्केन च धीमता
मग देव, ऋषी, गंधर्व आणि बुद्धिमान उदंक यांनी आनंदाने त्या राजाला 'तसेच होवो' असे सांगितले.
संभाष्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृषम्। देवा महर्षयश्चापि स्वानि स्तानानि भेजिरे
नंतर विविध आशीर्वाद देऊन, देव आणि महर्षी आपापल्या स्थानावर परत गेले.
तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाऽभवन्। दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्वश्चैव भारत
युधिष्ठिरा, त्या वेळी त्याचे तीन पुत्र वाचले—दृढाश्व, कपिलाश्व आणि भद्राश्व, हे भारत.
तेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम्। [वंशस्य सुमहाभाग राज्ञाममिततेजसाम्]
राजा, त्यांच्यापासूनच महान आत्म्यांच्या इक्ष्वाकू वंशाचा, अमाप तेज असलेल्या राजांचा, तो गौरवशाली वंश पुढे गेला.
एवंसं निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम। धुन्धुर्नाम महादैत्यो मधुकैटभयोः सुतः
अशाप्रकारे, श्रेष्ठ कुवलाश्वाने मदु आणि कैटभ यांचा पुत्र असलेल्या धुंधू नावाच्या महादैत्याचा वध केला.
कुवलाश्वश्च नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः। नाम्ना च गुणयुक्तेन तदाप्रभृति सोऽभवत्
कुवलाश्व या राजाला पुढे धुंधुमार असं नाव पडलं; त्या वेळेपासून तो गुणांनी युक्त असं नाव त्याच्यावर पडलं.
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा
तू मला विचारलंस त्याचं सगळं मी सांगितलं—धुंधुमाराचं हे प्रसिद्ध चरित्र, ज्याची कृत्यं सर्वत्र गाजली आहेत.
इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम्। शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः
हे पुण्याचं कथन, विष्णूचं कीर्तन असलेलं, जो कुणी ऐकतो, तो धर्मात्मा पुरुष पुत्रवान होतो.
आयुष्मान्भूतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु। न च व्याधिभंयकिंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः
योग्य वेळी हे ऐकलं तर माणूस दीर्घायुषी, सुखी होतो आणि त्याला कोणताही आजार किंवा ताप लागत नाही.
ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम्। प्रपच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्नं स दुर्वचम्
मग युधिष्ठिर राजा, भरतांमध्ये श्रेष्ठ, तेजस्वी मार्कंडेय ऋषींना, कठीण धर्माचा प्रश्न विचारू लागला.
श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहातम्यमुत्तमम्। कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्म्यं च तत्त्वतः
भगवंत, मला तुझ्याकडून, हे श्रेष्ठ स्त्रियांचं महात्म्य—सूक्ष्म आणि धर्मयुक्त—खरं खरं ऐकायचं आहे.
प्रत्यक्षमिह विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम। सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च
हे श्रेष्ठ ऋषी, इथे प्रत्यक्ष देव दिसतात—सूर्य, चंद्र, वारा, पृथ्वी आणि अग्नी.
पिता माता च भगवान्गाव एव च सत्तम। यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन
पिता, माता, गायी आणि जे काही इथे नियोजित आहे, हे सर्वही, भृगुनंदना, तुझ्या स्मरणात असावं.
मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः। पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे। पतिव्रतानां महात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो
माझ्या मते, सर्वजण आदरणीय आहेत, आणि एकपत्नीव्रता स्त्रियाही तशाच; पतीव्रता स्त्रियांनी पतीची सेवा करणं फार कठीण वाटतं. प्रभो, तू आम्हाला पतीव्रता स्त्रियांचं महात्म्य सांगावं.
निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ। पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्य स्थिता हि या
जी स्त्री आपल्या इंद्रियांना आणि मनाला आवरते, आणि पतीला देवासारखा मानते—तीच खरी पतीव्रता असते, हे पापरहित.
भगवन्दुष्करं त्वेतत्प्रतिभाति मम प्रभो। मातापित्रोश्च शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज
भगवंत, हेही मला फार कठीण वाटतं—स्त्रियांनी आपल्या आई-वडिलांची आणि पतीची सेवा करणं, हे द्विज.
स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम्। साध्वाचाराः स्त्रियो ब्र्हमन्कुर्वन्तीह सदादृताः
स्त्रियांचा धर्म हा खरोखर कठीण आहे, याहून दुसरं काही कठीण नाही असं मला वाटतं; चांगल्या वागणुकीच्या स्त्रिया, ब्राह्मण, नेहमी आदराने तो पाळतात.
दुष्करं खलु कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै। एकपत्न्यश्च या नार्यो याश् सत्यं वदन्त्युत
खरंच, वडीलधारे आणि माताही कठीण कर्तव्ये पार पाडतात; आणि एकपत्नीव्रता, नेहमी सत्य बोलणाऱ्या स्त्रियाही तसंच करतात.
कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः। नार्यः कालेन संबूय किमद्भुततरं ततः
स्त्रिया आपल्या पोटात दहा महिने गर्भ धारण करतात—वेळ आली की मूल जन्माला घालतात, याहून अद्भुत काय असू शकतं?
संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि। प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो
अत्यंत अनिश्चितता आणि असह्य वेदना सहन करून, स्त्रिया मोठ्या दुःखाने पुत्र जन्माला घालतात, हे महाबळ.
पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजपुङ्गव। `चिन्तयन्ति ततश्चापि किंशीलोऽयंभविष्यति
मग त्या मोठ्या प्रेमाने मुलांना वाढवतात, हे श्रेष्ठ द्विज; आणि त्यांना काळजी वाटते—'हा कसा वागेल?'
याश्च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः। स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम्
ज्या स्त्रिया अत्यंत कठोर आणि निंदनीय परिस्थितीतही आपलं कर्तव्य पार पाडतात—हेही मला फार कठीण वाटतं.
क्षत्रधर्मसमाचारतत्त्वं व्याख्याहि मे द्विज। धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन महात्मना
कृष्ण, तू मला क्षत्रिय धर्माचं आणि आचाराचं खरं स्वरूप सांग; कारण धर्म फार कठीण आहे, विशेषतः जो क्रूर आहे त्याला, जरी तो मोठ्या आत्म्याचा असला तरी.
एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदांवर। श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत
हे भगवंत, प्रश्न विचारण्यात सर्वांत श्रेष्ठ असलेल्या भृगुकुलातील श्रेष्ठ, मी तुझ्याकडून हा प्रश्न ऐकायची इच्छा धरतो, कारण मी तुझं बोलणं ऐकायला उत्सुक आहे, हे सुशील व्रती.
हन्त तेऽहं समाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम्। तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे
बरं, मी तुला हा अत्यंत कठीण प्रश्न समजावून सांगतो; तू माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐक, हे भरतवंशातील श्रेष्ठ.