द्व्यक्षरादभिसंधाय केचिच्छ्लोकपदाङ्कितैः। शतैरन्यैः सहस्रैश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्
काही जण दोन अक्षरांच्या शब्दांनी श्लोक रचून, तर काही शेकडो किंवा हजारो शब्दांनी, मुक्तीचं निश्चित लक्षण मिळवायचा प्रयत्न करतात.
नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः। ऊटुर्ज्ञानविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्
ज्याच्या मनात शंका आहे, त्याला ना हा जग मिळतो, ना पुढचं; सुखही मिळत नाही. ज्येष्ठ ज्ञानी लोक सांगतात की निश्चितता हेच मुक्तीचं लक्षण आहे.
विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम्। उद्विजेत्स तु देवेभ्यो दावाग्नेरिव मानवः
जो वेदांचा अर्थ आणि हेतू समजतो, त्याने देवांनाही जणू काही वनातली आग आहे तशी टाळावं.
शुष्कं तर्कं परित्यज्यआश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम्। एकाराभिसंबद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि। बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात्
कोरड्या तर्काला सोडून दे आणि श्रुती-स्मृतीवर आधार ठेव. जर एखादा एकाक्षरी सत्य केवळ युक्तिवादाने शोधायचा प्रयत्न करतो, तर त्याचं बुद्धी साधनाच्या उलटपणामुळे यशस्वी होत नाही.
वेद्यं पूर्वं वेदितव्यं प्रयत्ना- त्तद्धीर्वेदस्तस्य वेदः शरीरम्। वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धिः क्लीबस्त्वात्मा न स वेद्यं न वेदः
जे जाणायचं आहे ते आधी प्रयत्नपूर्वक समजून घ्यावं लागतं; तोच वेद त्याच्यासाठी वेदाचं शरीर आहे. वेद म्हणजे सत्य आणि त्याचं संपूर्ण ज्ञान. पण जो आत्मा निश्चेष्ट आहे, तो न जाणण्यासारखा आहे, ना तो वेद आहे.
वेदोक्तमायुर्देवानामाशिषश्चैव कर्मणाम्। फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम्
वेदात सांगितलेलं आयुष्य देवांचं असतं, तसेच आशीर्वाद आणि कर्मही. त्यांचे परिणाम युगानुयुगे जगात दिसतात, जसं देहधारींचं सामर्थ्यही.
इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्परिवर्जयेत्। तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्
इंद्रियांची शुद्धता साधून, हे सर्व सोडावं. म्हणूनच दिव्य उपवास सांगितला आहे, ज्याने इंद्रियांचा व्याप मर्यादित होतो.
तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते। ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षयः
तपाने स्वर्गप्राप्ती होते, दानाने भोग मिळतो, ज्ञानाने मुक्ती समजावी, आणि तीर्थस्नानाने पाप नष्ट होतं.
एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः। भगवञ्श्रोतुमिच्छामि प्रदानविधिमुत्तमम्
राजेंद्र, असं म्हटल्यावर तो कीर्तीमान म्हणाला, 'भगवंत, मला श्रेष्ठ दानविधी ऐकायची इच्छा आहे.'
यत्तत्पृच्छसि राजेन्द्रदानधर्मं युधिष्ठिर। इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन्गौरवतस्तथा
राजा, तू जे विचारतोस, हे दानधर्म, हे युधिष्ठिर, मला नेहमी प्रिय आहे आणि मी त्याचा मान करतो, हे राजा.
शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च। छायायां करिणः श्राद्धं तत्कर्म परिवीजितम्। दशकल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिष्ठिर
दानाची रहस्यं ऐक, जी श्रुती-स्मृतीत सांगितली आहेत. हत्तीच्या सावलीत केलेलं श्राद्ध, विधिपूर्वक केलेलं, ते दहा हजार कल्पांपर्यंत कमी होत नाही, हे युधिष्ठिर.
जीवनाय समाक्लिन्नं वसु दत्त्वा महीपते। विप्रं तु वासयेद्यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान्
राजा, ज्या वेळी उपजीविकेसाठी ओलावलेलं धन दिलं जातं आणि ब्राह्मणाला निवास देतो, तो सर्व यज्ञ केल्यासारखा मानला जातो.
प्रतिस्रोतश्चित्रवाहाः पर्जन्योऽन्नानुसंचरन्। महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते। विषुवे विप्रदत्तानि दधिमध्वक्षयाणि च
जसं मोठी नदी प्रवाहाच्या विरुद्ध वाहते, ढग धान्य पसरवतात, तसं मोठ्या नौकेप्रमाणे मनुष्य मोठ्या पापांतून मुक्त होतो. विषुवतीला ब्राह्मणांना दही, मध यांसारखी दानं दिल्यास ती कधीही संपत नाहीत.
पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत्। `अब्दे दशगुणं प्रोक्तमनन्तं विषुवे भवेत्
सणाच्या दिवशी दान दुप्पट होतं, मृत्यूसमयी दहा पट, वर्षभरात दहा पट सांगितलं आहे, आणि विषुवतीला ते अनंत होतं.
अयने विषुवे चैवषडशीतिमुखेषु च। चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते
अयन, विषुव, आणि षडशष्टि दिवसांच्या प्रारंभी, तसेच चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी दिलेलं दान कधीही संपत नाही असं म्हणतात.
ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम्। भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- र्विषुवति चाक्षयमश्नुते फलम्
ऋतूंमध्ये दिलेलं दान दहा पट होतं, ऋतूच्या प्रारंभी शंभर पट, राहूच्या दिवसाच्या हजाराव्या भागात आणि विषुवतीला दिलं तर त्याचं फळ कधीही संपत नाही.
नाभूमिदो भूमिमश्नाति राज- न्नायानदो यानमारुह्य याति। यान्यान्कामान्ब्राह्मणेभ्यो ददाति तांस्तान्कामाञ्जायमानः स भुङ्क्ते
राजा, जो भूमी दान देत नाही, त्याला भूमीचा उपभोग मिळत नाही; जो वाहन देत नाही, तो वाहनावरून प्रवास करू शकत नाही; जे काही इच्छित वस्तू ब्राह्मणांना देतो, त्या त्या इच्छा पुन्हा जन्म घेतल्यावर त्याला मिळतात.
अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। लोकाश्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काञ्चनं गाश्च महीं च दद्यात्
सोने हे अग्नीचं पहिले अपत्य आहे, पृथ्वी विष्णूची आहे, गायी सूर्यकन्या आहेत. जो सोने, गायी आणि भूमी दान करतो, त्याला तीनही लोक मिळतात.
परंहि दानान्न बभूव शाश्वतं भव्यं त्रिलोके भवते कुतः पुनः। तस्मात्प्रधानं परमं हि दानं वदन्ति लोकेषु विशिष्टबुद्धयः
दानासारखा मोठा आणि चिरंतन लाभ देणारा दुसरा कोणताही दान नाही. तीनही जगात याहून शुभ काय असू शकतं? म्हणूनच, जगातील श्रेष्ठ बुद्धीचे लोक दानाला सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वोच्च मानतात.
इक्ष्वाकौ संस्तिते राजञ्शशादः पृथिवीमिमाम्। प्राप्तः परमधर्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्
इक्ष्वाकू राजा गेल्यावर, हे राजन, परमधार्मिक शशाद या राजाने ही पृथ्वी मिळवली आणि तो अयोध्येचा राजा झाला.
शशादस्य तु दायाद ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्। अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः
शशादाचा वीरपुत्र ककुत्स्थ नावाचा होता. त्याच्यापासून अनेना, आणि अनेनाचा पुत्र पृथु झाला.
विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादार्द्रश्च जज्ञिवान्। आर्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः
पृथुचा पुत्र विष्वगश्वा, त्याच्यापासून आर्द्र, आर्द्राचा पुत्र युवनाश्व, आणि युवनाश्वाचा पुत्र श्रावस्त झाला.
जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता। श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महाबलः
श्रावस्तक नावाचा राजा जन्मला, ज्याने श्रावस्ती नगरी वसवली. श्रावस्ताचा वारस बृहदश्व हा महाबली राजा झाला.
बृहदश्वस् दायादः कुवलाश्व इति स्मृतः। कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंसतिः
बृहदश्वाचा वारस कुबलाश्व म्हणून ओळखला जातो. कुबलाश्वाचे एकवीस हजार पुत्र होते.
सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः। कुवलाश्वश्च पितृतोगुणैरभ्यधिकोऽभवत्
ते सर्व विद्या शिकलेले, बलवान आणि कोणालाही जिंकता येणार नाही असे होते. आणि कुबलाश्व आपल्या पूर्वजांपेक्षा गुणांनी अधिक होता.
समये तं तदा राज्ये बृहदश्वोऽभ्यषेचयत्। कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम्
योग्य वेळी, बृहदश्वाने कुबलाश्व या पराक्रमी आणि उत्तम धर्मी पुत्राचा राज्याभिषेक केला, हे महराजा.
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपतिः। जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा
पुत्राकडे आपली कीर्ती आणि राज्य सोपवून, शत्रूंचा संहार करणारा, बुद्धिमान बृहदश्व राजा तप करण्यासाठी वनात गेला.
अथ शश्वाव राजर्षिं तमुदङ्को नराधिप। वनं संप्रस्थितं राजन्बृहदश्वं द्विजोत्तमः
मग, हे राजन, जेव्हा बृहदश्व राजर्षी वनात निघाले, तेव्हा श्रेष्ठ ब्राह्मण उडंक त्यांच्याजवळ आले.
तमुदङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषांवरम्। न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य पुरोत्तमे
तो तेजस्वी उडंक, सर्व अस्त्रांचा जाणकार आणि अपार संयम असलेला, बृहदश्वाला नगराच्या प्रवेशद्वाराजवळ थांबवतो.
भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्तुमर्हसि। निरुद्विग्रा वयं राजंस्त्वत्प्रदाद्वसेमहि
आपण आमचे रक्षण करावे, हेच आपले कर्तव्य आहे. आम्ही आपल्यामुळे निश्चिंतपणे येथे राहू शकू, हे राजन.