धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले प्रतियच्छते यः। वसुंधरा तस्य भवेत्सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुञ्चतीव
जो माणूस मेहनतीने मिळवलेलं धान्य आणि प्रामाणिकपणे साठवलेलं धन सुशील ब्राह्मणाला देतो, त्याच्यावर पृथ्वी फार प्रसन्न होते आणि जणू तिच्या धनाचा वर्षाव करते.
अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक्यदनन्तरम्। अयाचितप्रदाता च समं यान्ति त्रयो जनाः
जे अन्नदान करतात ते आधी पुढे जातात, मग सत्य बोलणारे, आणि न मागता देणारे — हे तिघे एकत्र पुढे जातात.
कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः। मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः
तेव्हा युधिष्ठिराच्या मनात कुतूहल निर्माण झालं आणि त्याने आपल्या भावांसह पुन्हा एकदा महात्मा मार्कंडेयांना विचारलं.
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च। कीदृशं किंप्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने। तरन्ति पुरुषाश्चैव केनोपायेन शंस मे
महामुने, यमाच्या लोकाचा आणि माणसांच्या जगाचा मार्ग कसा आहे? तो कसा आहे, किती लांब आहे, आणि लोक तो कसा ओलांडतात? मला कोणत्या उपायाने तो पार करता येतो ते सांगा.
सर्वगुह्यतनं प्रश्नं पवित्रमृषिसंस्तुतम्। कथयिष्यामि ते राजन्धर्मं धर्मभृतांवर
राजा, मी तुला हा सर्वांत गुप्त, पवित्र आणि ऋषींनी स्तुतिलेला प्रश्न सांगतो — हे धर्मभृतांमध्ये श्रेष्ठ, हा धर्म आहे.
षडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप। यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च
राजाधिराज, माणसांच्या जगापासून यमाच्या लोकापर्यंतचा मार्ग छप्पन्न हजार योजनांचा आहे.
आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम्। न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीनं केतनानि च
तो मार्ग आकाशासारखा, पाण्याविना, भयंकर आणि ओसाड वाळवंटासारखा आहे; तिथे झाडांची सावली नाही, ना पाणी पिणाऱ्यांसाठी कुठे थांबायची जागा.
विश्रमेद्यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः। नीयते यमदूतैस्तु यमस्वाज्ञाकरैर्बलात्
त्या मार्गावर थकलेला, दमलेला माणूस कुठेही विश्रांती घेऊ शकत नाही; त्याला यमाचे दूत, यमाच्या आज्ञेने, जबरदस्तीने नेतात.
नराः स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिताः। ब्रह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव
राजा, पृथ्वीवर जे पुरुष, स्त्रिया आणि इतर जीव आहेत, ते वेगवेगळ्या प्रकारची दानं ब्राह्मणांना देत जातात.
हयादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः। सन्निवार्यातपं यानति च्छत्रेणैव हि च्छत्रदाः
ज्यांनी घोडे वगैरे दान केले आहेत, ते लोक तो मार्ग सहज पार करतात; छत्री दान करणारे छत्रीच्या सावलीतून उन्हापासून वाचत पुढे जातात.
तृप्ताश्चैवान्नदातारो ह्यतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः। वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः
जे अन्नदान करतात ते तृप्त होऊन जातात, आणि जे अन्न देत नाहीत ते अतृप्त राहतात; वस्त्रदान करणारे वस्त्र घालून जातात, आणि न दिलेले उघड्या अंगाने जातात.
हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृताः। भूमिदास्तुसुखं यान्ति सर्वैः कामैः सुतर्पिताः
सोने दान करणारे लोक आनंदाने, दागिने घालून जातात; भूमी दान करणारे सर्व इच्छा पूर्ण होऊन सुखाने जातात.
यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नरा सस्यप्रदावकाः। नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः
धान्य दान करणारे लोक त्रास न होता जातात; घर दान करणारे तर स्वर्गीय विमानांतून अधिक सुखाने जातात.
पानीयदा ह्यतृषिताः प्रहृष्टमनसो नराः। पन्थानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम्
पाणी दान करणारे लोक तृष्णा नसलेले, आनंदी मनाने जातात; दिवा दान करणारे मार्ग उजळवत सुखाने जातात.
गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः। विमानैर्हंससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः
गाई दान करणारे सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सुखाने जातात; जे महिनाभर उपवास करतात ते हंसांनी जोडलेल्या विमानांतून जातात.
तथा बर्हिप्रयुक्तैश्च षष्ठरात्रोपवासिनः। त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव
तसंच, सहा रात्री उपवास करणारे पक्ष्यांनी जोडलेल्या विमानांतून जातात; आणि पांडवा, जो तीन रात्री एक वेळचं अन्न खातो, तो हा मार्ग पार करतो.
अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका ह्यनामयाः। पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः
मधल्या वेळेत काहीच न खाल्ल्यास त्याला मिळणारे लोक दुःखरहित असतात; त्या पाण्याचे गुण दिव्य असतात आणि ते पाणी मृत्यूनंतरच्या जगात सुख देणारे असते.
तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते। शीतलं सलिलं तत्रपिबन्ति ह्यमृतोपमम्
तेथे त्यांच्या साठी पुष्पोदका नावाची एक नदी आहे; तिथे ते लोक थंडगार, अमृतासारखे पाणी पितात.
ये चदृष्कृतकर्माणः पूयं तेषां विधीयते। एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा
ज्यांची कर्मे शुद्ध आहेत, त्यांच्यासाठी शुद्ध पाणी मिळते; अशी ही नदी, राजन, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे.
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्यथाविधि। अध्वनिं क्षीणगात्रश्च पथि पांशुसमन्वितः
म्हणून, राजाधिराज, तूही योग्य रीतीने त्यांची पूजा करावी, प्रवासाने थकलेला आणि धुळीने माखलेला असतानाही.
पृच्छते ह्यन्नदातारं गृहमायाति चाशया। तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्यणश्च सः
तो अन्न देणाऱ्याची चौकशी करतो आणि आशेने घरात येतो; त्याची मनापासून पूजा कर, कारण तो पाहुणा आणि ब्राह्मण दोन्ही आहे.
तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सर्वे सवासवाः। तस्मिन्संपूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते
तो निघून जात असताना सर्व देवता आणि इंद्र त्याच्या मागे जातात; त्याची योग्यरित्या पूजा केली तर ते सर्व संतुष्ट होतात, पण न केल्यास निराश होऊन निघून जातात.
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि। एतत्ते शतशः प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
म्हणून, राजाधिराज, तूही त्याची योग्य रीतीने पूजा कर; हे तुला शंभर वेळा सांगितले आहे—आता तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम्। पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो
मला पुन्हा पुन्हा धर्मावर आधारित कथा ऐकाव्या वाटतात, धर्मज्ञा; तू सांगितलेल्या पवित्र कथा मला ऐकायचीच इच्छा आहे.
धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप। सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम
राजा, आता मी तुला दुसऱ्या धर्माची कथा सांगतो, जी नेहमी सर्व पापे दूर करते; ती तू लक्षपूर्वक ऐक.
कपिलायां तु दत्तायां यत्फलंज्येष्ठपुष्करे। तत्फलंभरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने
कपिला गाय जेष्ठ पुष्कर येथे दान दिल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ, भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणांच्या पायांचे पाणी धुतल्याने मिळते.
द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावत्पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्
ब्राह्मणांच्या पायांचे पाणी ज्या काळात पृथ्वीवर राहते, त्या काळात पितरांना पुष्कराच्या पानावरून पाणी मिळते.
स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः। पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः
स्वागताने अग्नी तृप्त होतो, आसनाने इंद्र प्रसन्न होतो, पाय धुतल्याने पितर तृप्त होतात आणि अन्नाने प्रजापती संतुष्ट होतो.
यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ शिरश्चैव प्रदृश्यते। तस्मिन्काले प्रदातव्या प्रयतेनान्तरात्मना
वासराची दोन पाय आणि डोके दिसत असतानाच, त्या वेळी मनापासून दान द्यावे.
अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्योन्यां प्रदृश्यते। तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति
वासरू अजून गर्भात असताना आणि ते दिसत असतानाच, गायीला पृथ्वीशी संबंधित समजावे, तोपर्यंत ती गायी आपले वासरू सोडत नाही.