श्रुत्वा स राजा राजर्षिरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तदा। मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम्
राजर्षीने, इंद्रद्युम्नाच्या स्वर्गप्राप्तीची कथा भाग्यवान मार्कंडेयांकडून ऐकली.
युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम्। कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने। इन्द्रलोकं त्वनुभवेत्पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे
महाराज युधिष्ठिराने त्या ऋषीला पुन्हा विचारलं, 'महामुने, कोणत्या परिस्थितीत, दान दिल्यावर, मनुष्य इंद्रलोकाला जातो? ते मला सांग.'
गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थाविरेऽपि वा। यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे
गृहस्थाश्रमात, बालपणात, तारुण्यात किंवा म्हातारपणात — जसा कोणी फळ खातो तसा — तू मला तसेच सांग.
वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश। वृथा जन्म ह्यपुत्रस् ये च धर्मबहिष्कृताः
चार जन्म वाया जातात, सोळा दानं वाया जातात; पुत्र नसलेला जन्म आणि धर्माबाहेर गेलेले लोक, हेही वाया जातात.
परपाकं च येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत्तु यः। पर्यश्नन्ति वृथा यत्र तदसत्यं प्रकीर्त्यते
जे लोक दुसऱ्यांनी शिजवलेलं खातात, किंवा स्वतःसाठीच शिजवतात, आणि जिथे इतर लोक वाया जातात, ते सर्व असत्य मानलं जातं.
आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्। व्यर्थं तु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा
जो घोड्यावरून पडलेल्याला दिलं जातं, किंवा अन्यायाने घेतलं जातं, ते वाया जातं; तसेच पतित ब्राह्मणाला किंवा चोराला दिलेलं दानही वाया जातं.
गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके। वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके
खोटं बोलणाऱ्या गुरु, पापी, उपकार न मानणारा, गावचा पुजारी, वेद विकणारा, किंवा नीच लोकांसाठी यज्ञ करणारा — यांना दिलेलं दान वाया जातं.
ब्रह्मबन्धुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ। स्त्रीजितेषु च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च
फक्त नावाला ब्राह्मण असणाऱ्यांना, नीच लोकांना, स्त्रीच्या अधीन असणाऱ्यांना किंवा सर्पाने पकडलेल्या माणसांना दिलेलं दानही वाया जातं.
परिचारकेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश। तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च
नोकरांना दिलेलं दानही त्या सोळा वाया जाणाऱ्या दानांमध्ये आहे; आणि जो अज्ञान, भीती किंवा रागातून दान देतो, त्याचं दानही वाया जातं.
भुङ्क्ते च दानं तत्सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा। ददद्दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः
माणूस गर्भात असतानाही सर्व दानांचा लाभ घेतो; म्हणून माणसाने वडीलधाऱ्यांचा मान ठेवून द्विजांना दान द्यावं.
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव। दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गजिगीषया
म्हणून, राजन, सर्व अवस्थांमध्ये, स्वर्गमार्गाची इच्छा ठेवून, सर्व दानं द्विजांना द्यावीत.
चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे। केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च
चारही वर्णांमध्ये, दान घेत असताना, ब्राह्मण कोणत्या विशेष मार्गाने तारतात आणि स्वतःही पार होतात?
जपैर्मन्त्रैश्च होमैश्च स्वाध्यायाध्यायनेन च। नावं वेदमयीं कृत्वातारयन्ति तरन्ति च
जप, मंत्र, होम, स्वाध्याय आणि अभ्यास यांद्वारे, वेदांची नौका करून, ते स्वतःही पार होतात आणि इतरांनाही तारतात.
ब्राह्मणांस्तोषयेद्यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवताः। वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्नुयात्
जो ब्राह्मणांना संतुष्ट करतो, त्याच्यावर देवता प्रसन्न होतात; आणि ब्राह्मणांच्या वचनाने स्वर्गलोक मिळतो.
अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्ताऽसौ तु न संशयः। श्लेष्मादिभिर्व्याप्ततनुर्म्रियमाणोऽविचेतनः
तो नक्कीच अनंत पुण्यलोकाला जातो, यात शंका नाही; जरी मृत्यूसमयी कफ वगैरे रोगांनी ग्रस्त होऊन शुद्ध नसला तरीही.
ब्राह्णा एव संपूज्याः पुण्यं स्वर्गमभीप्सता। श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या ह्यजुगुप्सिताः
पुण्य आणि स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्यांनी फक्त ब्राह्मणांचा सन्मान करावा; श्राद्धाच्या वेळी, अयोग्य लोकांना टाळून, काळजीपूर्वक त्यांना जेवू घालावं.
दुर्बलः कुनस्वी कुष्ठी मायावी कुण्डगोलकौ। वर्जनीयाः प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्च देहिनः
दुर्बळ, वाईट स्वभावाचे, कुष्ठरोगी, कपटी, कुबड, वाकडी पाठ असणारे — हे सर्व लोक काळजीपूर्वक टाळावेत.
जुगुप्सितं हि यच्छ्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्
श्राद्धात अयोग्य असलेलं जसं इंधनाला जाळणारा अग्नी तसं सर्व जाळून टाकतं.
ये ये श्राद्धे न पूज्यन्ते मूकान्धबधिरादयः। तेऽपिसर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः
श्राद्धात जे मूक, आंधळे, बहिरे वगैरे सन्मान मिळवत नाहीत, त्यांनाही वेदपारंगतांसोबत मिसळून स्थान द्यावं.
प्रतिग्रहश्च वै देयः शृणु यस् युधिष्ठिर। प्रदातारं तथाऽऽत्मानं यस्तारयति शक्तिमान्
दान घेणंही आवश्यक आहे; ऐक युधिष्ठिरा, कारण समर्थ दाता स्वतःला आणि दान देणाऱ्यालाही तारतो.
तस्मिन्देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता। प्रदातारं तथाऽऽत्मानं तारयेद्यः स शक्तिमान्
म्हणून, जो कोणी सर्व शास्त्रांची माहिती नसलेल्या द्विजाला हे दान देतो, तो समर्थ मनुष्य त्या प्राप्तकर्त्यालाही आणि स्वतःलाही तारतो.
न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः। अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिभोजने
पार्था, यज्ञात तूप, फुले किंवा उटणे अर्पण केल्याने अग्नी तितके प्रसन्न होत नाहीत, जितके पाहुण्याला जेवू घातल्याने होतात.
तस्मात्त्वंसर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने
म्हणून, तू सर्व प्रयत्नांनी पाहुण्यांना जेवू घालण्यासाठी झटावे.
पादोदकंपादघृतंदीपमन्नं प्रतिश्रयम्। प्रयच्छन्ति तु ये राजन्नोपसर्पन्ति ते यमम्
राजा, जे लोक पाय धुण्यासाठी पाणी, पायांना तूप, दिवा, अन्न आणि निवारा देतात, त्यांना यमाजवळ जावे लागत नाही.
देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्। आकल्पपरिचर्या च गात्रसंवाहनानि च। अत्रैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्व्यतिरिच्यते
देवतांचे हार काढणे, द्विजाच्या उरलेल्याचा स्वच्छता करणे, मनापासून सेवा करणे आणि अंग मालीश करणे—हे प्रत्येक कार्य, राजांमध्ये श्रेष्ठ, गायीच्या दानापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
कपिलायाः प्रदानात्तु मुच्यते नात्र संशयः। तस्मादलंकृतां दद्यात्कपिलां तु द्विजातये
कपिला गायीचे दान केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही. म्हणून, सुंदर सजवलेली कपिला गाय द्विजाला द्यावी.
श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे। पुत्रदाराभिभूताय तथा ह्यनुपकारिणे
जो श्रोत्रिय, गरीब, गृहस्थ, अग्निहोत्र करणारा, मुलाबाळांनी आणि पत्नीने व्यापलेला आणि काहीही परत न देणारा आहे—
एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत। को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्
अशा लोकांना दान द्यावे, संपन्नांना नाही, भारत. संपन्नांना दान देण्यात काय पुण्य आहे, हे टाळावेच.
एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन। सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्रिपुरुषं कुलम्। न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु
एक गाय एकालाच द्यावी, कधीही अनेकांना नाही. विकलेली गाय तीन पिढ्या नष्ट करते; ती दाता, ब्राह्मण किंवा कोणालाही तारत नाही.
ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति। सुवर्णानां शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम्
जो शुद्ध सोने ब्राह्मणाला देतो, त्याने जणू शंभर सोन्याचे दान केले, आणि ते शाश्वत पुण्य मिळवते.