अथ श्येनो राजानमब्रवीत्
मग घारीने राजाला म्हटलं—
पर्यायेण वसतिर्वा भवेषु सर्गे जातः पूर्वमस्मात्कपोतात्। त्वमाददानोऽथ कपोतमेनं मा त्वं राजन्विघ्नकर्ता भवेथाः
सृष्टीत सर्व प्राण्यांना आपापली जागा असते; मी या कबुतरापूर्वी जन्मलो आहे. राजा, जर तू हे कबुतर माझ्याकडून घेणार असशील, तर तू माझ्या मार्गात अडथळा ठरू नकोस.
केनेदृशी जातु परा हि दृष्टा वागुच्यमाना शकनेन संस्कृता। यां वै कपोतो वदते यां च श्येन उभौ विदित्वा कथमस्तु साधु
अशी कोणती वाणी कधी ऐकली आहे, जी इतक्या शुद्ध भाषेत कबुतर आणि घारीने बोलली? दोघांचं म्हणणं ऐकून, काय खरं आणि योग्य आहे, हे कसं ठरवावं?
नास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले नास्य बीजं रोहति काल उप्तम्। भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे न त्राणं लभेत्राणमिच्छन्स काले
त्याच्या ऋतूत पाऊस पडत नाही; योग्य वेळी त्याचं बीज उगवत नाही. जो घाबरलेल्या शरण आलेल्याला शत्रूकडे देतो, त्याला स्वतः संकटात असताना कधीच मदत मिळत नाही.
जाता ह्रस्वा प्रजा प्रमीयते सदा न वासं पितरोऽस्य कुर्वते। भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे नास्य देवाः प्रतिगृह्णन्ति हव्यम्
ज्याच्या संततीला जन्मतःच कमजोरी असते आणि ज्याचं वंश पुढे वाढत नाही, ज्याचे पूर्वज त्याच्याजवळ राहत नाहीत, आणि जो घाबरलेल्या, आसरा मागितलेल्या माणसाला शत्रूकडे देतो, त्याच्या यज्ञातील आहुती देवता स्वीकारत नाहीत.
मोघमन्नं विन्दति चाप्रचेताः स्वर्गाल्लोकाद्धश्यति शीघ्रमेव। भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम्
ज्याच्याकडे समज नाही, त्याला मिळालेलं अन्न व्यर्थ ठरतं आणि तो लवकरच स्वर्गातून खाली पडतो; जो घाबरलेल्या, आसरा घेतलेल्या माणसाला शत्रूकडे देतो, त्याला इंद्रासह सर्व देवता वज्राने दंड देतात.
उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन अस्मात्कपोतात्प्रति ते नयन्तु। यस्मिन्देशे रमसेऽतीव श्येन तत्रमांसं शिवयस्ते वहन्तु
या कबुतराऐवजी, तांदळासोबत शिजवलेला बैल तुझ्यासाठी घेऊन जा. ज्या ठिकाणी, हे घारी, तुला विशेष आनंद मिळतो, तिथे तुझ्या कल्याणासाठी मांस नेऊन द्यावे.
नोक्षाणो राजन्प्रार्थयेयं न चान्य दस्मान्मांसमधिकं वा कपोतात्। देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैष भक्ष- स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात्
राजा, मी बैल किंवा दुसरे काही मागणार नाही, किंवा या कबुतरापेक्षा जास्त मांसही मागणार नाही. आज देवांनी मला हे कबुतर अन्न म्हणून दिलं आहे—माझ्यासाठी हेच दे, कारण दुसरे पक्षी नाहीत.
उक्षाणं वेहतमनूनं नयन्तु ते पश्यन्तु पुरुषा ममैव। भयाहितस् दायं ममान्तिकात्त्वां प्रत्याम्नायं तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः
माझ्यासाठी बैल आणा, तो वजनाने कमी नसावा, आणि लोकांनी पाहावं की तो खरोखर माझा आहे. पण तू घाबरून माझ्याकडे आला आहेस, म्हणून मी तुला परत करतो—त्याला काहीही हानी करू नकोस.
त्यजे प्राणाननैव दद्यां कपोतं सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन। यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य नाहं कपोतमर्पयिष्ये कथंचित्
मी स्वतःचे प्राण सोडायला तयार आहे, पण हे कबुतर देणार नाही. हे घारी, तुला हे समजत नाही का? कृपया, मला इथे त्रास देऊ नकोस, मी कोणत्याही परिस्थितीत हे कबुतर सोडणार नाही.
यथा मां वै साधुवादैः प्रसन्नाः प्रशंसेयुः शिबयः कर्मणा तु। यथा श्येन प्रियमेव कुर्यां प्रशाधि मां यद्वदेस्तत्करोमि
जसं शिबी लोक माझ्या कृतीचं कौतुक करतील, तसं मी तुझ्या मनासारखं वागावं, हे घारी. तू मला सांग, मी तुझ्या इच्छेनुसार वागेन.
ऊरोर्दक्षिणादुत्कृत्य स्वपिशितं तावद्राजन्यावन्मांसं कपोतेन समम् ।। तथा तस्मात्साधु त्रातः कपोतः प्रशंसेयुश्च शिबय कृतं च प्रियं स्यान्ममेति
राजाने आपल्या उजव्या मांडीवरून कबुतराच्या वजनाएवढं स्वतःचं मांस कापून तराजूत ठेवलं; अशा प्रकारे कबुतर वाचलं, शिबी लोकांनी त्याचं कौतुक केलं, आणि माझ्या मनातील प्रिय गोष्ट पूर्ण झाली.
अथ स दक्षिणादूरोरुत्कृत्य स्वमांसपेशीं तुलयाधारयत् ।। गुरुतर एव कपोत आसीत्
मग राजाने आपल्या उजव्या मांडीवरून स्वतःचं मांस कापून तराजूत ठेवलं; तरीही कबुतर जडच राहिलं.
पुनरन्यमुच्चकर्त गुरुतर एव कपोतः ।। एवं सर्वं समधिकृत्य शरीरं तुलायामारोपयामास रतत्तथापि गुरुतर एव कपोत आसीत्
पुन्हा त्याने आणखी मांस कापलं, तरीही कबुतर जडच राहिलं; मग त्याने अख्खं शरीर तराजूत ठेवून पाहिलं, तरीही कबुतर जडच राहिलं.
अथ राजा स्वयमेव तुलामारुरोह ।। न च व्यलीकमासीद्राज्ञ एतद्वृत्तान्तं दृष्टाव त्रात इत्युक्त्वा प्रालीयत श्येनः अथ राजा अब्रवीत्
मग राजा स्वतःच तराजूत बसला; आणि राजामध्ये काहीही दोष नव्हता. हे पाहून घारी म्हणाली, 'तू वाचलास,' आणि अदृश्य झाली. मग राजाने बोलायला सुरुवात केली.
कपोतं विद्युः शिवयस्त्वां कपोत पृच्छामि ते शकुने को नु श्येनः। नानीश्वर ईदृशं जातु कुर्या- देतं प्रश्नं भगवन्मे विचक्ष्व
'शिबी लोक तुला कबुतर म्हणून ओळखतात, पण मी तुला विचारतो, हे पक्ष्या, तू घारी म्हणून खरा कोण आहेस? असा प्रकार कोणताही स्वामी करणार नाही—हे भगवन्, मला या प्रश्नाचं उत्तर सांग.'
वैश्वानरोऽहं ज्वलनो धूमकेतु- रथैव श्येनो वज्रहस्तः शचीपतिः। साधु ज्ञातुं त्वामृषभं सौरथेय नौ जिज्ञासया त्वत्सकाशंप्रपन्नौ
'मी वैश्वानर, ज्वलंत अग्नी, धूरध्वज, आणि घारीसुद्धा, वज्रधारी, शचीचा स्वामी आहे; तुझी परीक्षा घ्यायला, हे पुरुषश्रेष्ठ, आम्ही जिज्ञासेने तुझ्याकडे आलो.'
यामेतां पेशीं मम निष्क्रयाय प्रादाद्भवानसिनोत्कृत्य राजन्। एतद्वो लक्ष्म शिवं करोमि हिरण्यवर्णं रुचिरं पुण्यगन्धम्
'राजा, तू माझ्यासाठी तलवारीने कापून दिलेलं हे मांस, मी तुल्यासाठी शुभ चिन्ह करतो—हे मांस सोनेरी रंगाचं, तेजस्वी आणि सुगंधी राहो.'
एतासां प्रजानां पालयिता यशस्वी सुरर्षीणामथ संमतो भृशम्। एतस्मात्पार्श्वात्पुरुषो जनिष्यति कपोतरोमेति च तस्य नाम
'तू या लोकांचा कीर्तीमान रक्षणकर्ता होशील, देव आणि ऋषी यांच्यात मोठ्या सन्मानाचा अधिकारी होशील; तुझ्या वंशातून एक पुरुष जन्माला येईल, त्याचं नाव कबुतररोम असेल.'
कपोतरोमाणं शिबिनौद्भिदं पुत्रं प्राप्स्यसि नृपवृषसंहननं यशोदीप्यमानं द्रष्टासि शूरमृषभं सौरथानाम्
'तुला शिबीचा वंशज, कबुतररोम नावाचा पुत्र मिळेल, तो राजांमध्ये वृषभासारखा बळकट, कीर्तीने उजळ, आणि शौर्यवान असेल, हे सौरथश्रेष्ठ, तू त्याला पाहशील.'
श्रुत्वा स राजा राजर्षिरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तदा। मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम्
राजर्षीने, इंद्रद्युम्नाच्या स्वर्गप्राप्तीची कथा भाग्यवान मार्कंडेयांकडून ऐकली.
युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम्। कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने। इन्द्रलोकं त्वनुभवेत्पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे
महाराज युधिष्ठिराने त्या ऋषीला पुन्हा विचारलं, 'महामुने, कोणत्या परिस्थितीत, दान दिल्यावर, मनुष्य इंद्रलोकाला जातो? ते मला सांग.'
गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थाविरेऽपि वा। यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे
गृहस्थाश्रमात, बालपणात, तारुण्यात किंवा म्हातारपणात — जसा कोणी फळ खातो तसा — तू मला तसेच सांग.
वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश। वृथा जन्म ह्यपुत्रस् ये च धर्मबहिष्कृताः
चार जन्म वाया जातात, सोळा दानं वाया जातात; पुत्र नसलेला जन्म आणि धर्माबाहेर गेलेले लोक, हेही वाया जातात.
परपाकं च येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत्तु यः। पर्यश्नन्ति वृथा यत्र तदसत्यं प्रकीर्त्यते
जे लोक दुसऱ्यांनी शिजवलेलं खातात, किंवा स्वतःसाठीच शिजवतात, आणि जिथे इतर लोक वाया जातात, ते सर्व असत्य मानलं जातं.
आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्। व्यर्थं तु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा
जो घोड्यावरून पडलेल्याला दिलं जातं, किंवा अन्यायाने घेतलं जातं, ते वाया जातं; तसेच पतित ब्राह्मणाला किंवा चोराला दिलेलं दानही वाया जातं.
गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके। वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके
खोटं बोलणाऱ्या गुरु, पापी, उपकार न मानणारा, गावचा पुजारी, वेद विकणारा, किंवा नीच लोकांसाठी यज्ञ करणारा — यांना दिलेलं दान वाया जातं.
ब्रह्मबन्धुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ। स्त्रीजितेषु च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च
फक्त नावाला ब्राह्मण असणाऱ्यांना, नीच लोकांना, स्त्रीच्या अधीन असणाऱ्यांना किंवा सर्पाने पकडलेल्या माणसांना दिलेलं दानही वाया जातं.
परिचारकेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश। तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च
नोकरांना दिलेलं दानही त्या सोळा वाया जाणाऱ्या दानांमध्ये आहे; आणि जो अज्ञान, भीती किंवा रागातून दान देतो, त्याचं दानही वाया जातं.
भुङ्क्ते च दानं तत्सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा। ददद्दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः
माणूस गर्भात असतानाही सर्व दानांचा लाभ घेतो; म्हणून माणसाने वडीलधाऱ्यांचा मान ठेवून द्विजांना दान द्यावं.