श्ववद्धि लोलुपो यस्तु परान्नं भोक्तुमिच्छति। धिगस्तु तस्य तद्भुक्तं कृपणस् दुरात्मनः
जो दुसऱ्याचं अन्न खाण्यासाठी कुत्र्यासारखा हावरटपणे वागतो, त्याने खाल्लेलं अन्न लाजिरवाणं आहे—असा माणूस खरोखरच दीन आणि नीच असतो.
यो दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्च द्विजोत्तमः। शिष्टान्यन्नानि यो भुङ्क्ते किं वै सुखतरं ततः
जो पाहुण्यांना, नोकरांना, पितरांना आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांना अन्न देऊन उरलेलं अन्न खातो—त्याहून मोठं सुख दुसरं काय असू शकतं?
अतो मृष्टतरं नान्यत्पूतं किंचितच्छतक्रतो। दत्त्वा यस्त्वतिथिभ्योऽन्नं भुङ्क्ते तेनैव नित्यशः
हे शतक्रतु, याहून शुद्ध आणि उत्तम दुसरं काहीच नाही—जो नेहमी पाहुण्यांना अन्न देऊन मग स्वतः खातो.
तावतां गोसहस्राणां फलं प्राप्नोति दायकः। यदेनो यौवनकृतंतत्सर्वं नश्यते ध्रुवम्
असं अन्न देणाऱ्याला हजारो गायींचं फळ मिळतं; तरुणपणी केलेलं सर्व पाप निश्चितच नाहीसं होतं.
रसदक्षिणस् भुक्तस् द्विजस्य तु करे गतम्। यद्वारि वारिणा सिञ्चेत्तद्ध्येनस्तरते क्षणात्
ब्राह्मणाला दिलेलं अन्न किंवा त्याच्या हातात ओतलेलं पाणीही, जसं पाणी डाग धुतं तसं, क्षणात पाप दूर करतं.
एताश्चान्याश्च वै बह्वीः कथयित्वा कथाः शुभाः। बकेन सह देवेन्द्र आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः
या आणि अशा अनेक शुभ गोष्टी सांगून, देवेन्द्राने बकाचा निरोप घेतला आणि तो स्वर्गात गेला.
इदमन्यच्छ्रूतां ययातिर्नाहुषो राजा राज्यस्थः पौरजनावृत आसांचक्रे ।। गुर्वर्थी ब्राह्मण उपेत्याब्रवीत् भो राजन्गुर्वर्थं भिक्षेयं समयादिति राजोवाच
हेही ऐका— नहुषाचा मुलगा ययाति राजा, जेव्हा तो राज्य करत होता आणि प्रजेमध्ये वावरत होता, तेव्हा असं घडलं. एक ब्राह्मण, आपल्या गुरूसाठी काही मागण्यासाठी आला आणि म्हणाला, "राजा, मी गुरूसाठी काही मागतोय; तू ठरल्याप्रमाणे मला देशील का?" तेव्हा राजा म्हणाला—
ब्रवीतु भगवान्समयमिति
माझ्या अर्जीचं स्वरूप काय आहे, ते तुम्ही सांगा.
विद्वेषणं परमं जीवलोके कुर्यान्नरः पार्थिव याच्यमानः। तं त्वां पृच्छामि कथं तु राज- न्दद्याद्वान्दयितं च मेऽद्य
सर्व जीवांमध्ये वैर हे सगळ्यात मोठं वाईट आहे; राजा असताना, कुणी काही मागितल्यावर त्याने कधीही वैर निर्माण करू नये. म्हणूनच, हे राजन, मी तुला विचारतो— द्यावं कसं, आणि मी आज मला हवं ते कसं घ्यावं?
नचानुकीर्तये दद्य दत्त्वा अयाच्यमर्थं न च संशृणोमि। प्राप्यमर्थं च संश्रुत्य तं चापि दत्त्वा सुसुखी भवामि
मी दिल्यावर कधीच त्याचा गाजावाजा करत नाही, न मागितलेली वस्तू देत नाही, आणि अशा मागण्या ऐकतही नाही. मी जे शक्य आहे ते देण्याचं वचन देतो, आणि ते दिल्यावर मला खूप समाधान मिळतं.
ददामि ते रोहिणीनां सहस्रं प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानः। न मे मनः कुप्यति याचमाने दत्तं न शोचामि कदाचिदर्थम्
मी तुला रोहिणी जातीच्या हजार गायी देतो, कारण मागणारा ब्राह्मण मला प्रिय असतो. कुणी काही मागितल्यावर माझ्या मनात कधीच राग येत नाही, आणि मी दिलेली वस्तू कधीच खंतावत नाही.
इत्युक्त्वा ब्राह्मणा राजा गोसहस्रं ददौ। प्राप्तवांश्च गवां सहस्रं ब्राह्मण इति
असं म्हणून, राजाने त्या ब्राह्मणाला हजार गायी दिल्या. त्या ब्राह्मणानेही त्या गायी स्वीकारल्या.
देवानां कथा संजाता महीतलं गत्वा महीपतिं शिबिमौशीनरं साध्वेनं शिबिं जिज्ञास्याम इति ।। एवं भो इत्युक्त्वा अग्नीन्द्रावुपतिष्ठेताम्
देवतांची गोष्ट अशी झाली— ते पृथ्वीवर आले आणि म्हणाले, "आपण औशीनर वंशातील धर्मशील राजा शिबीची परीक्षा घेऊया." असं म्हणून अग्नी आणि इंद्र त्याच्याकडे गेले.
अग्निः कपोतरूपेण तमभ्यधावदामिषार्थमिन्द्रः श्येनरूपेण
अग्नीने कपोताचा, म्हणजेच कबुतराचा, रूप घेतलं आणि मांसासाठी धावत गेला; इंद्राने श्येनाचं, म्हणजेच घारीचं, रूप घेतलं.
अथ कपोतो राज्ञो दिव्यासनासीनस्योत्सङ्गं न्यपतत्
तेव्हा ते कबुतर राजाच्या दिव्य सिंहासनावर बसलेल्या मांडीवर येऊन पडलं.
अथ पुरोहितो राजानमब्रवीत् ।। प्राणरक्षार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्यते
मग राजाचा पुरोहित म्हणाला— "प्राण वाचवण्यासाठी, घारीपासून घाबरून हे कबुतर आपली प्राणरक्षा मागायला तुमच्याकडे आलं आहे."
वसु ददातु अन्तवान्पार्थिवोऽस्य निष्कृतिं कुर्यात् घोरं कपोतस्य निपातमाहुः
राजाने संपत्ती द्यावी; कबुतराचा मृत्यू भरून काढावा. कबुतराचं पतन फार भयंकर मानलं जातं.
अथ कपोतो राजानमब्रवीत् ।। प्राणरक्षणार्थं श्येनाद्भीतो भवन्तं प्राणार्थी प्रपद्ये अङ्गैरङ्गानि प्राप्यार्थी मुनिर्भूत्वा प्राणांस्त्वां प्रपद्ये
मग कबुतराने राजाला म्हटलं— "प्राण वाचवण्यासाठी, घारीपासून घाबरून मी तुमच्याकडे आलो आहे. माझ्या अंगांनी, सुरक्षिततेसाठी, मी ऋषी होतो आणि माझे प्राण तुमच्याकडे सोपवतो."
स्वाध्यायेन कर्शितं ब्रह्मचारिणं मां विद्धि ।। तपसा दमेन युक्तमाचार्यस्याप्रतिकूलभाषिणम् ।। एवंयुक्तमपापं मां विद्धि
माझा अभ्यास करून मी कृश झालो आहे, मी ब्रह्मचर्याचं पालन केलं आहे, तप आणि संयम अंगीकारले आहेत, आणि मी कधीही गुरूविरुद्ध बोलत नाही. अशा प्रकारे मी निष्पाप आहे, हे जाणावं.
गदामि वेदानविचिनोमि छन्दः सर्वेवेदा अक्षरशो मे अधीताः। न साधु दानं श्रोत्रियस्य प्रदानं मा प्रादाः श्येनाय न कपोतोऽस्मि
मी वेद पाठ करतो, वेद आणि त्यांची छंदं शोधतो; सर्व वेद मी अक्षरशः शिकलो आहे. श्रोत्रिय ब्राह्मणाला दान देणं योग्य नाही; मला घारीला देऊ नका, कारण मी फक्त कबुतर नाही.
अथ श्येनो राजानमब्रवीत्
मग घारीने राजाला म्हटलं—
पर्यायेण वसतिर्वा भवेषु सर्गे जातः पूर्वमस्मात्कपोतात्। त्वमाददानोऽथ कपोतमेनं मा त्वं राजन्विघ्नकर्ता भवेथाः
सृष्टीत सर्व प्राण्यांना आपापली जागा असते; मी या कबुतरापूर्वी जन्मलो आहे. राजा, जर तू हे कबुतर माझ्याकडून घेणार असशील, तर तू माझ्या मार्गात अडथळा ठरू नकोस.
केनेदृशी जातु परा हि दृष्टा वागुच्यमाना शकनेन संस्कृता। यां वै कपोतो वदते यां च श्येन उभौ विदित्वा कथमस्तु साधु
अशी कोणती वाणी कधी ऐकली आहे, जी इतक्या शुद्ध भाषेत कबुतर आणि घारीने बोलली? दोघांचं म्हणणं ऐकून, काय खरं आणि योग्य आहे, हे कसं ठरवावं?
नास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले नास्य बीजं रोहति काल उप्तम्। भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे न त्राणं लभेत्राणमिच्छन्स काले
त्याच्या ऋतूत पाऊस पडत नाही; योग्य वेळी त्याचं बीज उगवत नाही. जो घाबरलेल्या शरण आलेल्याला शत्रूकडे देतो, त्याला स्वतः संकटात असताना कधीच मदत मिळत नाही.
जाता ह्रस्वा प्रजा प्रमीयते सदा न वासं पितरोऽस्य कुर्वते। भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे नास्य देवाः प्रतिगृह्णन्ति हव्यम्
ज्याच्या संततीला जन्मतःच कमजोरी असते आणि ज्याचं वंश पुढे वाढत नाही, ज्याचे पूर्वज त्याच्याजवळ राहत नाहीत, आणि जो घाबरलेल्या, आसरा मागितलेल्या माणसाला शत्रूकडे देतो, त्याच्या यज्ञातील आहुती देवता स्वीकारत नाहीत.
मोघमन्नं विन्दति चाप्रचेताः स्वर्गाल्लोकाद्धश्यति शीघ्रमेव। भीतं प्रपन्नं यो हि ददाति शत्रवे सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वज्रम्
ज्याच्याकडे समज नाही, त्याला मिळालेलं अन्न व्यर्थ ठरतं आणि तो लवकरच स्वर्गातून खाली पडतो; जो घाबरलेल्या, आसरा घेतलेल्या माणसाला शत्रूकडे देतो, त्याला इंद्रासह सर्व देवता वज्राने दंड देतात.
उक्षाणं पक्त्वा सह ओदनेन अस्मात्कपोतात्प्रति ते नयन्तु। यस्मिन्देशे रमसेऽतीव श्येन तत्रमांसं शिवयस्ते वहन्तु
या कबुतराऐवजी, तांदळासोबत शिजवलेला बैल तुझ्यासाठी घेऊन जा. ज्या ठिकाणी, हे घारी, तुला विशेष आनंद मिळतो, तिथे तुझ्या कल्याणासाठी मांस नेऊन द्यावे.
नोक्षाणो राजन्प्रार्थयेयं न चान्य दस्मान्मांसमधिकं वा कपोतात्। देवैर्दत्तः सोऽद्य ममैष भक्ष- स्तन्मे ददस्व शकुनानामभावात्
राजा, मी बैल किंवा दुसरे काही मागणार नाही, किंवा या कबुतरापेक्षा जास्त मांसही मागणार नाही. आज देवांनी मला हे कबुतर अन्न म्हणून दिलं आहे—माझ्यासाठी हेच दे, कारण दुसरे पक्षी नाहीत.
उक्षाणं वेहतमनूनं नयन्तु ते पश्यन्तु पुरुषा ममैव। भयाहितस् दायं ममान्तिकात्त्वां प्रत्याम्नायं तु त्वं ह्येनं मा हिंसीः
माझ्यासाठी बैल आणा, तो वजनाने कमी नसावा, आणि लोकांनी पाहावं की तो खरोखर माझा आहे. पण तू घाबरून माझ्याकडे आला आहेस, म्हणून मी तुला परत करतो—त्याला काहीही हानी करू नकोस.
त्यजे प्राणाननैव दद्यां कपोतं सौम्यो ह्ययं किं न जानासि श्येन। यथा क्लेशं मा कुरुष्वेह सौम्य नाहं कपोतमर्पयिष्ये कथंचित्
मी स्वतःचे प्राण सोडायला तयार आहे, पण हे कबुतर देणार नाही. हे घारी, तुला हे समजत नाही का? कृपया, मला इथे त्रास देऊ नकोस, मी कोणत्याही परिस्थितीत हे कबुतर सोडणार नाही.