श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम। श्यामो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा
कृतयुगात माझा रंग पांढरा असतो, त्रेतायुगात पिवळा, द्वापरयुगात काळसर आणि कलियुगात काळा असतो.
त्रयो भागा ह्यधर्मस् तस्मिन्काले भवनति च। `यदा भवति मे वर्णः कृष्णो वै द्विजसत्तम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, जेव्हा माझा रंग काळा होतो, त्या काळात अधर्म तीन भागांनी वाढतो.
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वाऽतिदारुणः। त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
जेव्हा संहाराची वेळ येते, तेव्हा मीच अत्यंत भयंकर काळ होऊन, सगळ्या त्रैलोक्याचं, स्थावर-जंगमाचं विनाश करतो.
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः। अजितः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः। कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
मी तीन मार्गांनी फिरणारा, विश्वाचा आत्मा, सर्व लोकांना सुख देणारा, अजिंक्य, सर्वत्र असणारा, अनंत, हृषीकेश, विशाल पावलांनी चालणारा आहे; मी एकटाच हे काळाचं चक्र चालवतो, हे ब्रह्मन्, मी निराकार आहे.
शमनं सर्वभूतानां सर्वकालकृतोद्यमम्। एवं प्रणिहितः सम्यङ्मायया मुनिसत्तम। सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
मी सर्व जीवांना शांत करणारा, सर्व काळात कर्म सुरू करणारा आहे; माझ्या मायेमुळे, हे श्रेष्ठ मुनी, सर्व जीवांत असूनही, कोणीही मला ओळखू शकत नाही.
सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः
सर्व लोकांत माझे भक्त मला सर्व प्रकारे पूजतात.
यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज। सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ
हे ब्राह्मण, तुझ्या वाट्याला माझ्यामुळे जे काही दुःख आलं, ते सर्व तुझ्या सुखासाठी आणि कल्याणासाठीच आहे, हे निष्पापा.
यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्। विहित सर्वथैवासौ ममात्मा भूतभावनः
तुला या जगात जे काही स्थावर किंवा जंगम दिसलं, ते सर्व माझ्यामुळेच आहे, मीच सर्व जीवांचा आत्मा आणि सृष्टीचा आधार आहे.
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः। अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
माझ्या शरीराचा अर्धा भाग सर्व लोकांचा पितामह आहे; मी नारायण नावाने ओळखला जातो, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा.
यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्। तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः
जितकी युगांची हजारो उलथापालथ होते, तितका काळ मी, विश्वाचा आत्मा आणि सर्व लोकांचा पितामह, झोपतो.
एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम। अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते
हे श्रेष्ठ मुनी, मी या काळात इथे बालकाच्या रूपात राहतो, जोपर्यंत ब्रह्मा जागा होत नाही.
मया च दत्तो विप्राग्र्य वरस्ते ब्रह्मरूपिणा। असकृत्परितष्टेन विप्रर्षिगणपूजित
मी ब्रह्माच्या रूपाने तुला जो श्रेष्ठ वर दिला, तो ब्राह्मण ऋषींच्या सत्काराने अनेकदा तुला मिळाला आहे.
सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्। विक्लबोसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत्
जेव्हा तू सर्व जग एक समुद्र झालेलं आणि स्थावर-जंगम नष्ट झालेलं पाहिलंस, तेव्हा तू खचून गेलास; हे जाणून मी तुला हे जग दाखवलं.
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोसि यदा मम। दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे
जेव्हा तू माझ्या शरीराच्या आत प्रवेश केला आणि सर्व लोक पाहिले, तेव्हा तू आश्चर्यचकित झालास आणि समजू शकला नाहीस.
ततोसि वक्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया। आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञे योपि सुरासुरैः
मग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी तुला माझ्या वाकड्या शरीरातून पटकन बाहेर काढलं; आणि मी स्वतःला तुला दाखवलं, जरी मला देव-दानवांनाही ओळखता येत नाही.
यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्येत महातपाः। तावत्त्वमिह विप्रर्षे विस्रब्धश्चर वै सुखम्
जोपर्यंत तो पुण्यवान ब्रह्मा जागा होत नाही, तोपर्यंत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू इथे निर्धास्तपणे आणि सुखाने राहा.
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे। एकीभूतः प्रवेक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम
सर्व लोकांचे पितामह जागा झाल्यावर, मी एकरूप होऊन त्या शरीरांमध्ये प्रवेश करीन, हे श्रेष्ठ द्विज.
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च। लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम्
आकाश, पृथ्वी, अग्नी, वारा, पाणी आणि या जगात उरलेली सर्व स्थावर-जंगम वस्तू.
इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः। प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा विविधाः कृताः
असं म्हणून तो अद्भुत देव अदृश्य झाला; आणि मी या विविध, रंगीबेरंगी सृष्टीला निर्माण झालेलं पाहतो.
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये। आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतांवरः
राजा, युगाच्या शेवटी मी हे आश्चर्य पाहिलं, हे भरतश्रेष्ठ, सर्व धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ.
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः। स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः
पूर्वी मी ज्याला कमळासारख्या डोळ्यांचा देव पाहिला, तोच हा जनार्दन, पुरुषांमध्ये वाघ, तुझा नातेवाईक आहे.
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम्। दीर्गमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम
त्याच्या वरदानामुळे माझी स्मृती कधीच सुटत नाही; आणि, कुंतीपुत्र, मला दीर्घायुष्य आणि इच्छेप्रमाणे मृत्यू मिळालेला आहे.
स एष कृष्णो वार्ष्णेय पुराणपुरुषो विभुः। आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः
हा कृष्ण, वृष्णिवंशातील, प्राचीन आणि सामर्थ्यशाली, हरिरूपाने, अगम्य स्वभावाचा, मोठ्या भुजांचा, खेळत असल्यासारखा वावरतो.
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वतः। श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः
हा सृष्टीचा कर्ता, नियंता आणि शाश्वत संहारक आहे; श्रीवत्सचिन्ह असलेला गोविंद, प्रजापतींचा स्वामी, प्रभू आहे.
दृष्ट्वेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिर्मामियमागता। आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम्
या वृष्णिवंशातील श्रेष्ठ पुरुषाला पाहून, पिवळ्या वस्त्रातील या आदिदेव, विजयी पुरुषाची आठवण मला परत आली.
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः। गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः
माधव हा सर्व जीवांचा पिता आणि माता आहे; म्हणून, कौरवांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांनो, शरण देणाऱ्या त्याच्याकडे शरण जा.
एवमुक्तास्च ते पार्ता यमौ च पुरुषर्षभौ। द्रौपद्या सहिताः सर्वे नमश्चक्रुर्जनार्दनम्
असं सांगितल्यावर, पृथापुत्र आणि यमपुत्र हे दोघे, द्रौपदीसह सर्वांनी मिळून जनार्दनाला वंदन केलं.
स चैतान्पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना। सान्त्वयामास मानार्हो मन्यमानो यथाविधि
आणि त्या पुरुषांमध्ये वाघ असणाऱ्याने अत्यंत सौम्यपणे, योग्य मान देत, योग्य रीतीने त्यांना शांत केलं.
युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो मार्कण्डेयं महामुनिम्। पुन- पप्रच्छ सामात्यो भविष्यां जगतो गतिम्
कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने, आपल्या मंत्र्यांसह, पुन्हा एकदा महर्षी मार्कंडेय यांना जगाच्या भविष्यातील स्थितीबद्दल विचारले.
आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतांवर। मुने भार्गव यद्वृत्तं युगादौ प्रभवाप्ययौ
मुनिवर, आम्ही तुमच्याकडून अद्भुत गोष्टी ऐकल्या; भृगुवंशीय ऋषी, युगाच्या प्रारंभ व शेवटी काय घडलं ते सांगा.