प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्म शोभनम्। सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
मनुष्य जेव्हा चांगले कर्म करतो—सत्य, दान, कठोर तप, किंवा सर्व प्राण्यांवर अहिंसा—तेव्हा त्याला हे फळ मिळतं, हे ब्राह्मण.
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः। मयाऽभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः
माझ्या आज्ञेने, माझ्या देहात वावरणारे आणि माझ्यामुळे ज्यांचं ज्ञान जिंकून घेतलं आहे, ते स्वतःच्या इच्छेने काही करत नाहीत.
सम्यग्वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखैः। शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः
जे द्विजजन योग्य रीतीने वेद शिकतात, विविध यज्ञ करतात, शांत चित्ताने आणि क्रोध जिंकून राहतात, तेच अंतिम ध्येय प्राप्त करतात.
---न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः। ---भाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः
तो ज्ञानी, पापी, दुष्कर्म करणारे, दु:खी, नीच किंवा आत्मसंयम नसलेल्यांना कधीच समजत नाही.
तस्मान्महाफलंविद्धि पदं सुकृतकर्मणः। सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम्
म्हणून, हे जाण की मोठं फळ फक्त सत्कर्म करणाऱ्यांना मिळतं; मूढांसाठी ते अत्यंत कठीण आहे आणि योगीच त्या मार्गावर चालतात.
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्
जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो आणि अधर्म वाढतो, तेव्हा मी स्वतःच जन्म घेतो.
दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः। राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः
दैत्य नेहमी हिंसेला आसक्त असतात, त्यांना श्रेष्ठ देवही मारू शकत नाहीत; आणि या जगात भयंकर राक्षसही जन्म घेतील.
तदाऽहंसंप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्। प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम्
तेव्हा मी शुभकर्म करणाऱ्यांच्या घरात जन्म घेतो; मानव देहात प्रवेश करून सर्वांचं कल्याण करतो.
सृष्ट्वा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान्। स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
मी देव, माणसं, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि स्थावर जीव सगळे निर्माण करतो आणि मग माझ्या मायेमुळे त्यांना पुन्हा आपल्यात घेतो.
कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्। आविश्य मानषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
कर्म करण्याची वेळ आली की, मी पुन्हा विचार करून देह निर्माण करतो; मर्यादा राखण्यासाठी मी माणसाच्या देहात प्रवेश करतो.
श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम। श्यामो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा
कृतयुगात माझा रंग पांढरा असतो, त्रेतायुगात पिवळा, द्वापरयुगात काळसर आणि कलियुगात काळा असतो.
त्रयो भागा ह्यधर्मस् तस्मिन्काले भवनति च। `यदा भवति मे वर्णः कृष्णो वै द्विजसत्तम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, जेव्हा माझा रंग काळा होतो, त्या काळात अधर्म तीन भागांनी वाढतो.
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वाऽतिदारुणः। त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
जेव्हा संहाराची वेळ येते, तेव्हा मीच अत्यंत भयंकर काळ होऊन, सगळ्या त्रैलोक्याचं, स्थावर-जंगमाचं विनाश करतो.
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः। अजितः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः। कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
मी तीन मार्गांनी फिरणारा, विश्वाचा आत्मा, सर्व लोकांना सुख देणारा, अजिंक्य, सर्वत्र असणारा, अनंत, हृषीकेश, विशाल पावलांनी चालणारा आहे; मी एकटाच हे काळाचं चक्र चालवतो, हे ब्रह्मन्, मी निराकार आहे.
शमनं सर्वभूतानां सर्वकालकृतोद्यमम्। एवं प्रणिहितः सम्यङ्मायया मुनिसत्तम। सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
मी सर्व जीवांना शांत करणारा, सर्व काळात कर्म सुरू करणारा आहे; माझ्या मायेमुळे, हे श्रेष्ठ मुनी, सर्व जीवांत असूनही, कोणीही मला ओळखू शकत नाही.
सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः
सर्व लोकांत माझे भक्त मला सर्व प्रकारे पूजतात.
यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज। सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ
हे ब्राह्मण, तुझ्या वाट्याला माझ्यामुळे जे काही दुःख आलं, ते सर्व तुझ्या सुखासाठी आणि कल्याणासाठीच आहे, हे निष्पापा.
यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्। विहित सर्वथैवासौ ममात्मा भूतभावनः
तुला या जगात जे काही स्थावर किंवा जंगम दिसलं, ते सर्व माझ्यामुळेच आहे, मीच सर्व जीवांचा आत्मा आणि सृष्टीचा आधार आहे.
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः। अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
माझ्या शरीराचा अर्धा भाग सर्व लोकांचा पितामह आहे; मी नारायण नावाने ओळखला जातो, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा.
यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्। तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः
जितकी युगांची हजारो उलथापालथ होते, तितका काळ मी, विश्वाचा आत्मा आणि सर्व लोकांचा पितामह, झोपतो.
एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम। अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते
हे श्रेष्ठ मुनी, मी या काळात इथे बालकाच्या रूपात राहतो, जोपर्यंत ब्रह्मा जागा होत नाही.
मया च दत्तो विप्राग्र्य वरस्ते ब्रह्मरूपिणा। असकृत्परितष्टेन विप्रर्षिगणपूजित
मी ब्रह्माच्या रूपाने तुला जो श्रेष्ठ वर दिला, तो ब्राह्मण ऋषींच्या सत्काराने अनेकदा तुला मिळाला आहे.
सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्। विक्लबोसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत्
जेव्हा तू सर्व जग एक समुद्र झालेलं आणि स्थावर-जंगम नष्ट झालेलं पाहिलंस, तेव्हा तू खचून गेलास; हे जाणून मी तुला हे जग दाखवलं.
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोसि यदा मम। दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे
जेव्हा तू माझ्या शरीराच्या आत प्रवेश केला आणि सर्व लोक पाहिले, तेव्हा तू आश्चर्यचकित झालास आणि समजू शकला नाहीस.
ततोसि वक्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया। आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञे योपि सुरासुरैः
मग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी तुला माझ्या वाकड्या शरीरातून पटकन बाहेर काढलं; आणि मी स्वतःला तुला दाखवलं, जरी मला देव-दानवांनाही ओळखता येत नाही.
यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्येत महातपाः। तावत्त्वमिह विप्रर्षे विस्रब्धश्चर वै सुखम्
जोपर्यंत तो पुण्यवान ब्रह्मा जागा होत नाही, तोपर्यंत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू इथे निर्धास्तपणे आणि सुखाने राहा.
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे। एकीभूतः प्रवेक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम
सर्व लोकांचे पितामह जागा झाल्यावर, मी एकरूप होऊन त्या शरीरांमध्ये प्रवेश करीन, हे श्रेष्ठ द्विज.
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च। लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम्
आकाश, पृथ्वी, अग्नी, वारा, पाणी आणि या जगात उरलेली सर्व स्थावर-जंगम वस्तू.
इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः। प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा विविधाः कृताः
असं म्हणून तो अद्भुत देव अदृश्य झाला; आणि मी या विविध, रंगीबेरंगी सृष्टीला निर्माण झालेलं पाहतो.
एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये। आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतांवरः
राजा, युगाच्या शेवटी मी हे आश्चर्य पाहिलं, हे भरतश्रेष्ठ, सर्व धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ.