वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा। मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता
पूर्वी मी वराहाचं रूप धारण करून, माझ्या सामर्थ्याने ही पृथ्वी जी पाण्यात बुडत होती, ती वर काढली.
अग्निश्च बडबावक्रे भूत्वाऽहं द्विजसत्तम। पिबाम्यापः सदा विद्वंस्ताश्चैव विसृजाम्यहम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी बडबा नावाच्या अश्वाच्या तोंडात अग्नी होतो आणि नेहमीच पाणी पितो, आणि पुन्हा तेच पाणी सोडतो.
ब्रह्म वक्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विशः। पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च
माझ्या मुखातून ब्राह्मण, हातांत क्षत्रिय, मांड्यांत वैश्य आणि पायांत शूद्र निर्माण होतात, हे सर्व माझ्या सामर्थ्याने आणि योग्य क्रमाने घडतं.
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः। मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च
ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद हे सर्व माझ्यापासून उत्पन्न होतात आणि पुन्हा माझ्यातच विलीन होतात.
यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः। कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसंज्ञा वीतकल्मषाः
जे साधू शांततेला प्रिय मानतात, स्वतःवर नियंत्रण ठेवतात, मुक्तीची इच्छा करतात, काम, क्रोध, द्वेष यांना सोडून देतात, अहंकार आणि पापरहित असतात—
सत्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः। मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते
जे सत्वगुणी, अहंकाररहित आणि नेहमी आत्मज्ञानात निपुण असतात, हे ब्राह्मण, ते नेहमी माझा विचार करतात आणि माझी भक्ती करतात.
अहं संवर्तको वह्निरहं संवर्तको यमः। अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोऽनिलः
मीच संहाराचा अग्नी आहे, मीच संहाराचा यम आहे, मीच संहाराचा सूर्य आहे आणि मीच संहाराचा वारा आहे.
तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले। मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम
आकाशात जी तारे दिसतात, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, ती सर्व रूपं माझीच आहेत असं जाण.
रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशः। वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे
समुद्र, रत्नांचे खजिने आणि सर्व दिशा—त्यांचं वस्त्र, शयन आणि विलय हे सर्व माझ्या अस्तित्वात आहे असं समज.
मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये। कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च। ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम
हे सर्व मीच देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी नीट विभागले आहेत; काम, क्रोध, आनंद, भीती आणि मोह हे सर्व माझे केस आहेत असं जाण, हे श्रेष्ठ.
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्म शोभनम्। सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु
मनुष्य जेव्हा चांगले कर्म करतो—सत्य, दान, कठोर तप, किंवा सर्व प्राण्यांवर अहिंसा—तेव्हा त्याला हे फळ मिळतं, हे ब्राह्मण.
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः। मयाऽभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः
माझ्या आज्ञेने, माझ्या देहात वावरणारे आणि माझ्यामुळे ज्यांचं ज्ञान जिंकून घेतलं आहे, ते स्वतःच्या इच्छेने काही करत नाहीत.
सम्यग्वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखैः। शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः
जे द्विजजन योग्य रीतीने वेद शिकतात, विविध यज्ञ करतात, शांत चित्ताने आणि क्रोध जिंकून राहतात, तेच अंतिम ध्येय प्राप्त करतात.
---न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः। ---भाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः
तो ज्ञानी, पापी, दुष्कर्म करणारे, दु:खी, नीच किंवा आत्मसंयम नसलेल्यांना कधीच समजत नाही.
तस्मान्महाफलंविद्धि पदं सुकृतकर्मणः। सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम्
म्हणून, हे जाण की मोठं फळ फक्त सत्कर्म करणाऱ्यांना मिळतं; मूढांसाठी ते अत्यंत कठीण आहे आणि योगीच त्या मार्गावर चालतात.
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्
जेव्हा जेव्हा धर्माचा क्षय होतो आणि अधर्म वाढतो, तेव्हा मी स्वतःच जन्म घेतो.
दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः। राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः
दैत्य नेहमी हिंसेला आसक्त असतात, त्यांना श्रेष्ठ देवही मारू शकत नाहीत; आणि या जगात भयंकर राक्षसही जन्म घेतील.
तदाऽहंसंप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्। प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम्
तेव्हा मी शुभकर्म करणाऱ्यांच्या घरात जन्म घेतो; मानव देहात प्रवेश करून सर्वांचं कल्याण करतो.
सृष्ट्वा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान्। स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया
मी देव, माणसं, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि स्थावर जीव सगळे निर्माण करतो आणि मग माझ्या मायेमुळे त्यांना पुन्हा आपल्यात घेतो.
कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्। आविश्य मानषं देहं मर्यादाबन्धकारणात्
कर्म करण्याची वेळ आली की, मी पुन्हा विचार करून देह निर्माण करतो; मर्यादा राखण्यासाठी मी माणसाच्या देहात प्रवेश करतो.
श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम। श्यामो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा
कृतयुगात माझा रंग पांढरा असतो, त्रेतायुगात पिवळा, द्वापरयुगात काळसर आणि कलियुगात काळा असतो.
त्रयो भागा ह्यधर्मस् तस्मिन्काले भवनति च। `यदा भवति मे वर्णः कृष्णो वै द्विजसत्तम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, जेव्हा माझा रंग काळा होतो, त्या काळात अधर्म तीन भागांनी वाढतो.
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वाऽतिदारुणः। त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
जेव्हा संहाराची वेळ येते, तेव्हा मीच अत्यंत भयंकर काळ होऊन, सगळ्या त्रैलोक्याचं, स्थावर-जंगमाचं विनाश करतो.
अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः। अजितः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः। कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम्
मी तीन मार्गांनी फिरणारा, विश्वाचा आत्मा, सर्व लोकांना सुख देणारा, अजिंक्य, सर्वत्र असणारा, अनंत, हृषीकेश, विशाल पावलांनी चालणारा आहे; मी एकटाच हे काळाचं चक्र चालवतो, हे ब्रह्मन्, मी निराकार आहे.
शमनं सर्वभूतानां सर्वकालकृतोद्यमम्। एवं प्रणिहितः सम्यङ्मायया मुनिसत्तम। सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
मी सर्व जीवांना शांत करणारा, सर्व काळात कर्म सुरू करणारा आहे; माझ्या मायेमुळे, हे श्रेष्ठ मुनी, सर्व जीवांत असूनही, कोणीही मला ओळखू शकत नाही.
सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः
सर्व लोकांत माझे भक्त मला सर्व प्रकारे पूजतात.
यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज। सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ
हे ब्राह्मण, तुझ्या वाट्याला माझ्यामुळे जे काही दुःख आलं, ते सर्व तुझ्या सुखासाठी आणि कल्याणासाठीच आहे, हे निष्पापा.
यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्। विहित सर्वथैवासौ ममात्मा भूतभावनः
तुला या जगात जे काही स्थावर किंवा जंगम दिसलं, ते सर्व माझ्यामुळेच आहे, मीच सर्व जीवांचा आत्मा आणि सृष्टीचा आधार आहे.
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः। अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
माझ्या शरीराचा अर्धा भाग सर्व लोकांचा पितामह आहे; मी नारायण नावाने ओळखला जातो, शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा.
यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्। तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः
जितकी युगांची हजारो उलथापालथ होते, तितका काळ मी, विश्वाचा आत्मा आणि सर्व लोकांचा पितामह, झोपतो.