प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे। त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि
प्रलय संपल्यावर आणि पितामह जागे झाल्यावर, इथे निर्माण होणारी सगळी भूतं फक्त तूच पाहतोस.
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना। वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः
परमेश्वर ब्रह्मानं जशा रीतीनं चार प्रकारच्या प्रजांची निर्मिती केली—दिशा वाऱ्याच्या रूपात करून, पाणी इकडे तिकडे विखुरून—ती सर्व तुला माहीत आहेत, ऋषिश्रेष्ठ.
त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः। आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना
द्विजश्रेष्ठ, तू प्रत्यक्ष जगाचा गुरु, सर्व लोकांचे पितामह ब्रह्मदेव यांची अत्यंत एकाग्रतेने आराधना केली आहेस.
स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः। घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया
ब्राह्मण, तू पुन्हा पुन्हा स्वतःचं सामर्थ्य सिद्ध केलं आहेस; कठोर तप करून तू सृष्टीकर्त्या ब्रह्मदेवांनाही जिंकून दाखवलं आहेस.
नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं सांपरायेऽतिपठ्यसे
तू संहारकाळी नारायणासारखा प्रसिद्ध आहेस.
भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत्। कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः। रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा
भगवंतानं अनेक वेळा ब्रह्मदेवांच्या कमळाचं दिव्य उचलणं केलं; रत्नांनी अलंकृत, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या त्या ब्रह्मदेवांना तू पूर्वी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिलं आहेस.
तस्मात्तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी। न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः
म्हणून, श्रेष्ठ ऋष्या, मृत्यू किंवा शरीर नष्ट करणारी वार्धक्य तुला स्पर्श करत नाही, कारण परब्रह्माच्या कृपेने तू त्यापासून मुक्त आहेस.
यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः। नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन
जेव्हा सूर्य नाही, अग्नी नाही, वारा नाही, चंद्र नाही, आकाश नाही, पृथ्वी नाही आणि काहीच उरलेले नाही—
तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे। नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे
त्या एका महासागरासारख्या जगात, जिथे सगळे स्थावर आणि जंगम नष्ट झाले, देव आणि असुरांचे समूह नाहीसे झाले, आणि मोठे सर्पही संपले—
शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम्। त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि
त्या वेळी, सर्व जीवांचे स्वामी असलेल्या, कमळावर विसावलेल्या, अमर्याद आत्म्याला, ब्रह्मदेवाला, तू एकटाच जाऊन भेटतोस.
एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्वं वृत्तं द्विजोत्तम। तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वांहेत्वात्मिकां कथां
हे श्रेष्ठ द्विजा, हे सर्व पूर्वी घडून गेले आहे आणि प्रत्यक्ष पाहिले गेले आहे; म्हणून मला सर्व कारणांसह ती पूर्ण कथा तुझ्याकडून ऐकायची आहे.
अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम। न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा
खरंच, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तू एकट्याने खूप काही अनुभवलं आहेस; सर्व लोकांत, तुला कधीच काहीही अज्ञात नाही.
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे। पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च। अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निर्गुणाय गुणात्मने
तर मग, मी स्वतःला स्वयंभू, प्राचीन पुरुष, शाश्वत, अविनाशी, अव्यक्त, अतिसूक्ष्म, निर्गुण आणि गुणांचा आधार असणाऱ्या त्या परमेश्वराला वंदन करून तुला ही कथा सांगतो.
य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः। एष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत्प्रभुः
हा पिवळ्या वस्त्रातील, मोठ्या आणि लांब डोळ्यांचा जनार्दन, हाच सर्वांचा कर्ता आणि अकर्ताही आहे, सर्व जीवांचा आत्मा, सर्वांचा निर्माता आणि प्रभू आहे.
अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमिति चोच्यते। अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम्
त्याला अगम्य, अद्भुत, पवित्र असं म्हटलं जातं; तो अनादि, अनंत, अविनाशी आणि अक्षय विश्व आहे.
एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे। को ह्येनं परुषं वेत्ति देवा अपि न तं पौरषे
तो कर्ता आहे, पण त्याची निर्मिती कुणी केली नाही; तो कारण आहे, पण मानवी प्रयत्नांनी नाही. त्याला खऱ्या स्वरूपात कोण ओळखू शकतो? देवताही त्याला पूर्णपणे ओळखू शकत नाहीत.
सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम। आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये
हे श्रेष्ठ राजन, हे सर्व खरोखरच अद्भुत आहे, जे जगाच्या संहाराच्या सुरुवातीपासून घडले आहे, हे नरसिंहा.
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्। तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः
कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असं सांगितलं जातं; त्याची उषा आणि संध्या दोन्ही तितक्याच काळाच्या असतात.
वीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते। तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परं
इथे त्रेतायुग तीन हजार वर्षांचे मानले जाते; त्याची उषा आणि संध्या पूर्वीप्रमाणेच असतात.
तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः। तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः
त्याचप्रमाणे, द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे असते; त्याची उषा आणि संध्या प्रत्येकी दोनशे वर्षांची असते.
सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम्। तस्य वर्षशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परम्
त्यानंतर, कलियुग एक हजार वर्षांचे मानले जाते; त्याची उषा आणि संध्या प्रत्येकी शंभर वर्षांची असते.
सन्ध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय। क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम्
उषा आणि संध्येचे प्रमाण सारखेच आहे हे लक्षात ठेव; आणि जेव्हा कलियुग संपते, तेव्हा पुन्हा कृतयुग सुरू होते.
एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता। एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम्
ही बारा हजार वर्षांची युगांची माळ म्हणून ओळखली जाते; अशा हजार माळा म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस मानला जातो.
विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वतः परिवर्तते। लोकानां मनुजवन्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः
खरंच, ब्रह्मदेवाच्या निवासात विश्व सर्व बाजूंनी फिरत असतं; हे नरसिंहा, ज्ञानी लोक यालाच लोकांचा प्रलय म्हणतात.
अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ। सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः
भरतश्रेष्ठ, युगाच्या शेवटी, जेव्हा फार थोडं उरलेलं असतं, हजार वर्षांनंतर, सगळे लोक बहुतेक खोटं बोलणारे होतात.
यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा। व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते
पार्था, त्या काळात यज्ञाची जागा घेणारे, दानाची जागा घेणारे आणि व्रताची जागा घेणारे असे प्रकार चालू होतात.
ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः। क्षत्रधर्मेण वाऽप्यत्र वर्तयन्ति युगक्षये
ब्राह्मण शूद्रांचे काम करू लागतात, शूद्र धन मिळवतात, आणि युगाच्या शेवटी सगळे क्षत्रिय धर्माने वागतात.
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया दण्डाजिनविवर्जिताः। ब्राह्मणा सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे
काळी युगात ब्राह्मण यज्ञ आणि स्वाध्याय सोडून देतात, दंड आणि मृगचर्म न वापरता, सर्व प्रकारचं अन्न खातात.
अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः। विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत्
प्रिय, त्या काळी ब्राह्मण जप करत नाहीत आणि शूद्र जपात मग्न होतात; जग उलटं होतं, आणि हेच त्याच्या क्षयाचं लक्षण आहे.
बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप। मृषानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः
मनुष्याधिपती, पृथ्वीवर अनेक म्लेच्छ राजे राज्य करतात; ते पापी, खोटं बोलणारे आणि खोट्या आज्ञा देणारे असतात.