स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर। नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा
त्या होडीने मनूने समुद्र पार केला, जणू काही लाटा नाचत होत्या आणि पाणी गर्जना करत होतं.
क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ। घूर्णते चपलेव स्री मत्ता परपुरंजय
त्या विशाल समुद्रात, मोठ्या वाऱ्यांनी होडी हलत होती, जणू काही मद्यधुंद, चंचल स्त्री डोलते तशी.
नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे। सर्वं सलिलमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुङ्गव
ना जमीन दिसत होती, ना दिशा, ना उपदिशा; सर्वत्र फक्त पाणी होतं आणि आकाश, हे नरश्रेष्ठ.
एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ। अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यस्तथैव च
अशा गोंधळलेल्या आणि गर्द जगात, हे भरतांचा वाघ, सप्तर्षी, मनू आणि मत्स्य कुठेच दिसत नव्हते.
एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः। चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये
असं करत अनेक वर्षं, त्या मत्स्याने थांबता-थांबता, राजांनो, त्या पाण्याच्या महासागरात होडी ओढली.
ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं भरतर्षभ। तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन
मग, हे भरतश्रेष्ठ, मत्स्याने होडी हिमालयाच्या सर्वोच्च शिखराकडे नेली.
अथाब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः। अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम्
मग मत्स्याने मंद हसत त्या ऋषींना सांगितलं, "या हिमालयाच्या शिखराला लवकर होडी बांधा."
सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ। नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा
मग भरतश्रेष्ठ, त्या ऋषींनी मत्स्याचं ऐकून, पटकन होडी हिमालयाच्या शिखराला बांधली.
तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम्। ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ
कौन्तेय, हिमालयाच्या त्या शिखराला नौबंधन असं नाव आहे. आजही ते नाव प्रसिद्ध आहे, हे जाणून ठेव, भरतराष्ट्रातील श्रेष्ठ.
अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितस्तदा। अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते। मत्स्यरूपेण यूयं च मयाऽस्मान्मोक्षिता भयात्
त्या वेळी, निद्रारहित ब्रह्मदेव त्या ऋषींना म्हणाले, 'मी प्रजापती ब्रह्मा आहे; माझं खरं स्वरूप कोणालाही गाठता येत नाही. मास्याच्या रूपानं मी तुम्हा सर्वांना या संकटातून वाचवलं.'
मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः। स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्चयच्चेङ्गं यच्चा नेङ्गति
मनूनं सर्व प्रजासृष्टी करायची आहे—देव, दानव, माणसं आणि इतर सगळे; तसेच सर्व लोक, जे हलतात आणि जे हलत नाहीत, हे सर्व निर्माण करायचं आहे.
तपसा चापि तीव्रेण प्रतिभाऽस्य भविष्यति। मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति। इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः
तीव्र तपस्येनं त्याला ज्ञान मिळेल; माझ्या कृपेने प्रजासृष्टी करताना त्याला मोह येणार नाही.' असं म्हणून तो मत्स्य क्षणात अदृश्य झाला.
स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम्। प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः
प्रजासृष्टी करण्याची इच्छा असलेल्या वैवस्वत मनूला सृष्टीच्या वेळी संभ्रम वाटला, म्हणून त्यानं मोठं तप केलं.
तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे। सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ
महान तप करून मनूनं मग सर्व प्रजांची योग्य रीतीनं सृष्टी करायला सुरुवात केली, भरतराष्ट्रातील श्रेष्ठ.
इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम्। आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया
असं हे मत्स्यपुराण नावाचं आख्यान मी सांगितलं; हे सर्व पापं दूर करणारं आहे.
य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः। स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियान्नरः
जो माणूस मनूचं हे चरित्र सुरुवातीपासून रोज ऐकतो, तो सर्वार्थानं पूर्ण, सुखी होतो आणि सर्व लोकांत पोहोचतो.
ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं तपस्विनम्। पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः
नंतर पुन्हा एकदा धर्मराज युधिष्ठिरानं विनयाने तपस्वी मार्कंडेयांना विचारलं.
नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने। न चापीह समः कश्चिदायुष्मान्दृश्यते तव
महामुने, तू असंख्य युगांच्या समाप्ती पाहिल्या आहेत; आणि इथे तुझ्या आयुष्यात तुला समकक्ष असं कुणीही दिसत नाही.
वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मसत्तम
परमेश्वर ब्रह्मा यांना वगळता, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तुझ्या आयुष्यात तुला बरोबरी करणारा दुसरा कोणीही नाही.
अथाऽन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते। त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे
या जगात, देव आणि दानव नसताना, प्रलयाच्या वेळी, ब्राह्मण, फक्त तूच ब्रह्मदेवांची सेवा करतोस.
प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे। त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि
प्रलय संपल्यावर आणि पितामह जागे झाल्यावर, इथे निर्माण होणारी सगळी भूतं फक्त तूच पाहतोस.
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना। वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः
परमेश्वर ब्रह्मानं जशा रीतीनं चार प्रकारच्या प्रजांची निर्मिती केली—दिशा वाऱ्याच्या रूपात करून, पाणी इकडे तिकडे विखुरून—ती सर्व तुला माहीत आहेत, ऋषिश्रेष्ठ.
त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः। आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना
द्विजश्रेष्ठ, तू प्रत्यक्ष जगाचा गुरु, सर्व लोकांचे पितामह ब्रह्मदेव यांची अत्यंत एकाग्रतेने आराधना केली आहेस.
स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः। घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया
ब्राह्मण, तू पुन्हा पुन्हा स्वतःचं सामर्थ्य सिद्ध केलं आहेस; कठोर तप करून तू सृष्टीकर्त्या ब्रह्मदेवांनाही जिंकून दाखवलं आहेस.
नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं सांपरायेऽतिपठ्यसे
तू संहारकाळी नारायणासारखा प्रसिद्ध आहेस.
भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत्। कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः। रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा
भगवंतानं अनेक वेळा ब्रह्मदेवांच्या कमळाचं दिव्य उचलणं केलं; रत्नांनी अलंकृत, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या त्या ब्रह्मदेवांना तू पूर्वी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिलं आहेस.
तस्मात्तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी। न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः
म्हणून, श्रेष्ठ ऋष्या, मृत्यू किंवा शरीर नष्ट करणारी वार्धक्य तुला स्पर्श करत नाही, कारण परब्रह्माच्या कृपेने तू त्यापासून मुक्त आहेस.
यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः। नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन
जेव्हा सूर्य नाही, अग्नी नाही, वारा नाही, चंद्र नाही, आकाश नाही, पृथ्वी नाही आणि काहीच उरलेले नाही—
तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे। नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे
त्या एका महासागरासारख्या जगात, जिथे सगळे स्थावर आणि जंगम नष्ट झाले, देव आणि असुरांचे समूह नाहीसे झाले, आणि मोठे सर्पही संपले—
शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम्। त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि
त्या वेळी, सर्व जीवांचे स्वामी असलेल्या, कमळावर विसावलेल्या, अमर्याद आत्म्याला, ब्रह्मदेवाला, तू एकटाच जाऊन भेटतोस.