ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह। कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च
मग तो पांडव पुन्हा मार्कंडेयाला म्हणाला, 'मला विवस्वताचा मुलगा मनू याची कथा सांग.'
विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान्। बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः
राजा, विवस्वताचा मुलगा हा महान ऋषी होता, तेजस्वी आणि अत्यंत प्रतापी, तो माणसांत वाघासारखा आणि प्रजापतीसारखा तेजस्वी होता.
ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः। अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम्
मनूने आपल्या शक्ती, तेज, सौभाग्य आणि विशेषतः तपश्चर्येच्या जोरावर आपल्या वडिलांना आणि आजोबांनाही मागे टाकलं.
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः। एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः
तो नराधिप मोठ्या बदरीमध्ये दोन्ही हात वर करून, एका पायावर उभा राहून, कठोर आणि मोठं तप करत होता.
अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्। सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा
त्याने डोकं खाली झुकवून, डोळे न हलवता, दहा हजार वर्षं भयंकर तप केलं.
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्। चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्
एकदा तो तप करत असताना, ओले झाडाचे वस्त्र आणि जटा घातलेला, एका काठीच्या काठीवर एक मासा त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला—
भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम। मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत
'भगवंत, मी लहानसा मासा आहे, मला मोठ्या माशांपासून भीती वाटते; म्हणून कृपया मला त्यांच्यापासून वाचवा, हे व्रतस्थ मना.'
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः। भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी
'माझ्यासारख्या दुर्बळ माशांना नेहमीच बलवान मासे खातात; आमच्यात हीच सदा चालत आलेली रीत आहे.'
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः। त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव
'म्हणून मी या मोठ्या भीतीच्या लाटेत बुडतो आहे, तू मला वाचवावं; मी तुझं उपकार नक्की फेडीन.'
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः। मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्
माशाचं बोलणं ऐकून, मनू वैवस्वताच्या मनात दया आली आणि त्याने स्वतःच्या हाताने त्या माशाला उचललं.
उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः। अलिञ्जरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम्
मनू वैवस्वताने त्या माशाला पाण्याच्या काठीवर नेलं आणि चंद्राच्या किरणांसारखा तेजस्वी असलेला तो मासा एका भांड्यात ठेवला.
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः। पुत्रवत्स्वीकरोत्तस्मै मनुर्भावं विशेषतः
राजा, तिथे तो मासा मनापासून काळजी घेतल्यामुळे मोठा झाला; मनूने त्याच्यावर आपल्या मुलासारखं विशेष प्रेम केलं.
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्। अलिञ्जरजले चैव नासौ समभवत्किल
खूप काळ गेला आणि तो मासा फार मोठा झाला. आता तो माठातल्या पाण्यात राहू शकत नव्हता.
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत। भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय
मग त्या माशाने पुन्हा मनूंकडे पाहून सांगितले, "भगवंत, आज मला दुसरे कुठे तरी जागा द्या."
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मनुः। तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा
मग त्या मनूंनी माठातून तो मासा काढला आणि मोठ्या तळ्यात नेऊन सोडला.
तत्रतं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय। अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्
मनूंनी त्या तळ्यात मासा सोडला. तिथेही तो मासा अनेक वर्षे वाढतच राहिला.
द्वियोजनायता वापी विस्तृताचापि योजनम्। तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन
ती तळी दोन योजन लांब आणि एक योजन रुंद होती, पण राजीवनेत्रा, तिथेही तो मासा मावत नव्हता.
विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशांपते। मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत
कौन्तेय, त्या तळ्यात मास्याला हलता येईना. मग त्याने पुन्हा मनूंकडे पाहून बोलायला सुरुवात केली.
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम्। गङ्गां नांत्रापि शक्तोस्मि वस्तुं मतिमतांवर
"भगवंत, मला माझ्या प्रिय समुद्रराणीपाशी घेऊन चला. बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला गंगेतही राहता येत नाही."
निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता। वृद्धिर्हि परमा प्राप्ता त्वत्कृते हि मयाऽनघ
"तुम्ही जिथे सांगाल तिथे मी मनापासून राहीन. तुमच्यामुळेच मला इतकी वाढ मिळाली आहे, पापरहित मनू."
एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी। नदीं गङ्गां तत्रचैनं स्वयं प्राक्षिपदेव च
मग त्या संयमी मनूंनी मासा उचलून गंगेत नेला आणि स्वतःच तिथे सोडला.
स तत्र ववृधे मत्स्यः कंचित्रालमरिंदम। गतः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत्
शत्रूंना जिंकणाऱ्या, तिथे काही काळ मासा वाढत राहिला. पण पुन्हा मनूंना पाहून त्याने बोलायला सुरुवात केली.
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो। समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति
"प्रभो, गंगेत मी मोठा झाल्यामुळे हलू शकत नाही. कृपा करून मला लवकर समुद्रात घेऊन चला, भगवंत."
उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्। समुद्रमनयत्पार्त तत्रचैनमवासृजत्
मग मनूंनी स्वतः गंगेच्या पाण्यातून मासा काढला आणि पार्था, त्याला समुद्रात नेऊन सोडले.
सुमहानपि मत्स्यस्तु स मनोर्नयतस्तदा। आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै
तो मासा खूप मोठा असला तरी मनूंनी त्याला समुद्रात नेले तेव्हा तो हवे तसे हलका, स्पर्शाला आणि वासाला सुखद झाला.
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो ननुना तदा। तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत्
मनूंनी मासा समुद्रात सोडला तेव्हा तो जणू हसतच म्हणाला—
भगवन्हि कृता रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः। प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम
"भगवंत, तुम्ही माझी सर्व प्रकारे रक्षा केलीत. आता जे करायचे आहे ते ऐका, कारण त्याची वेळ आली आहे."
अचिराद्भगवन्बौममिदं स्थावरजङ्गमम्। सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति
"लवकरच, भाग्यवान, पृथ्वीवरील सर्व स्थावर आणि जंगम गोष्टींचा विनाश होणार आहे."
संप्रक्षालनकालोऽयंलोकानां समुपस्थितः। तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्ययत्ते हितमनुत्तमम्
"संपूर्ण जगाचा प्रलयाचा काळ जवळ आला आहे. म्हणूनच, आज मी तुझ्या सर्वोच्च हितासाठी तुला सांगतो."
त्रसानां स्तावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति। तस्य सर्वस् संप्राप्तः कालः परमदारुणः
"जे काही हलते आणि जे काही हलत नाही, त्या सर्वांसाठी फार भयंकर काळ आला आहे."