क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे कर्मोदये बुद्दिमभिप्रविष्टाम्। प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे
सुंदर रूप असलेल्या, जेव्हा कर्माचा उदय होतो आणि परलोकातील स्थितीत आत्मज्ञान बुद्धीत प्रवेश करते, तेव्हा मी विचारतो—तू कोण आहेस?
अग्निहोत्रादहमभ्यागताऽस्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय। त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत्
मी अग्निहोत्रातून आले आहे, श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे संशय दूर करण्यासाठी. तुझ्या संगतीमुळे मी हे सत्य व योग्य बोलले आहे.
न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः। रूपं च ते दिव्यमनन्तकान्ति प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि
तुझ्यासारखी दुसरी कोणी नाही; तू अतिशय तेजस्वी आहेस, जणू लक्ष्मीच. तुझे रूप दिव्य, अनंत तेजाने भरलेले आहे आणि तू दिव्य बुद्धीची धनी आहेस, शुभे.
श्रेष्ठानि यानि द्विपदांवरिष्ठ यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति। तैरेव चाहं संप्रवृद्धा भवामि चाप्यायिता रूपवती च विप्र
द्विजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, यज्ञात विद्वान जे उत्तम मिळवतात, त्याच गोष्टींनी मी वाढते आणि सुंदर रूपाने फुलते.
यच्चापि पात्रमुपयुज्यते ह वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा। दिव्येन रूपेण प्रज्ञया च तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन्
कुठलंच भांडे वापरलं, ते लाकडाचं असो, धातूचं असो, किंवा मातीचं असो, हे जाणत्या माणसा, खरी यश मिळण्याची गोष्ट म्हणजे आपली भावना आणि समज, भांड्यामुळे नाही हे लक्षात ठेव.
परं पुराणं तमहं न वेद्मि
तो परम, प्राचीन जो आहे, मला माहित नाही.
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्। स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै- स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः
जे वेद जाणतात, जे नेहमी स्वाध्याय, दान, व्रत आणि पुण्यकर्म करतात, जे तपस्वी दुःखरहित आणि मुक्त झाले आहेत, त्यांनीच तो परम, प्रसिद्ध, प्राचीन तत्त्व गाठलं आहे.
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विपुलो विभाति। तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति मधूदकप्रस्रवणाः सुपुण्याः
त्याच्या मध्यभागी एक सुगंधी आणि पवित्र वेताचा वृक्ष आहे, ज्याला हजारो फांद्या आहेत, तो मोठा आणि तेजस्वी दिसतो; त्याच्या मुळांपासून मधासारखं पाणी वाहतं, ते फारच पवित्र आहे.
शाखांशाखां महानद्यः संयान्ति सिकताशयाः। धानापूपा मांसशाकाः सदापायसकर्दमाः
त्या प्रत्येक फांदीला मोठमोठ्या वाळूच्या पात्र असलेल्या नद्या मिळतात; तिथे नेहमी धान्य, पोळ्या, मांस, भाजीपाला, गोड पेये आणि तांदळाचा चिखल असतो.
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः। ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने
त्या ठिकाणी, अग्नी आणि इंद्र यांच्या नेतृत्वाखालील देवता आणि मरुतगण यांनी उत्तम यज्ञ केले, हे ऋषी.
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह। कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च
मग तो पांडव पुन्हा मार्कंडेयाला म्हणाला, 'मला विवस्वताचा मुलगा मनू याची कथा सांग.'
विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान्। बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः
राजा, विवस्वताचा मुलगा हा महान ऋषी होता, तेजस्वी आणि अत्यंत प्रतापी, तो माणसांत वाघासारखा आणि प्रजापतीसारखा तेजस्वी होता.
ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः। अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम्
मनूने आपल्या शक्ती, तेज, सौभाग्य आणि विशेषतः तपश्चर्येच्या जोरावर आपल्या वडिलांना आणि आजोबांनाही मागे टाकलं.
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः। एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः
तो नराधिप मोठ्या बदरीमध्ये दोन्ही हात वर करून, एका पायावर उभा राहून, कठोर आणि मोठं तप करत होता.
अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्। सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा
त्याने डोकं खाली झुकवून, डोळे न हलवता, दहा हजार वर्षं भयंकर तप केलं.
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्। चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्
एकदा तो तप करत असताना, ओले झाडाचे वस्त्र आणि जटा घातलेला, एका काठीच्या काठीवर एक मासा त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला—
भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम। मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत
'भगवंत, मी लहानसा मासा आहे, मला मोठ्या माशांपासून भीती वाटते; म्हणून कृपया मला त्यांच्यापासून वाचवा, हे व्रतस्थ मना.'
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः। भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी
'माझ्यासारख्या दुर्बळ माशांना नेहमीच बलवान मासे खातात; आमच्यात हीच सदा चालत आलेली रीत आहे.'
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः। त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव
'म्हणून मी या मोठ्या भीतीच्या लाटेत बुडतो आहे, तू मला वाचवावं; मी तुझं उपकार नक्की फेडीन.'
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः। मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्
माशाचं बोलणं ऐकून, मनू वैवस्वताच्या मनात दया आली आणि त्याने स्वतःच्या हाताने त्या माशाला उचललं.
उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः। अलिञ्जरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम्
मनू वैवस्वताने त्या माशाला पाण्याच्या काठीवर नेलं आणि चंद्राच्या किरणांसारखा तेजस्वी असलेला तो मासा एका भांड्यात ठेवला.
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः। पुत्रवत्स्वीकरोत्तस्मै मनुर्भावं विशेषतः
राजा, तिथे तो मासा मनापासून काळजी घेतल्यामुळे मोठा झाला; मनूने त्याच्यावर आपल्या मुलासारखं विशेष प्रेम केलं.
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्। अलिञ्जरजले चैव नासौ समभवत्किल
खूप काळ गेला आणि तो मासा फार मोठा झाला. आता तो माठातल्या पाण्यात राहू शकत नव्हता.
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत। भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय
मग त्या माशाने पुन्हा मनूंकडे पाहून सांगितले, "भगवंत, आज मला दुसरे कुठे तरी जागा द्या."
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मनुः। तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा
मग त्या मनूंनी माठातून तो मासा काढला आणि मोठ्या तळ्यात नेऊन सोडला.
तत्रतं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय। अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्
मनूंनी त्या तळ्यात मासा सोडला. तिथेही तो मासा अनेक वर्षे वाढतच राहिला.
द्वियोजनायता वापी विस्तृताचापि योजनम्। तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन
ती तळी दोन योजन लांब आणि एक योजन रुंद होती, पण राजीवनेत्रा, तिथेही तो मासा मावत नव्हता.
विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशांपते। मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत
कौन्तेय, त्या तळ्यात मास्याला हलता येईना. मग त्याने पुन्हा मनूंकडे पाहून बोलायला सुरुवात केली.
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम्। गङ्गां नांत्रापि शक्तोस्मि वस्तुं मतिमतांवर
"भगवंत, मला माझ्या प्रिय समुद्रराणीपाशी घेऊन चला. बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला गंगेतही राहता येत नाही."
निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता। वृद्धिर्हि परमा प्राप्ता त्वत्कृते हि मयाऽनघ
"तुम्ही जिथे सांगाल तिथे मी मनापासून राहीन. तुमच्यामुळेच मला इतकी वाढ मिळाली आहे, पापरहित मनू."