ददाति यो वै कपिलां सचैलां कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। तैस्तैर्गुणैः कामदुहाऽथ भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति नाकैः
जो कोणी कपिला गाय तिच्या वस्त्रासह, कांस्य पात्रात दूध देणारी, धन व वरच्या वस्त्रांसह दान करतो, ती सर्व गुणांनी युक्त अशी कामधेनू स्वर्गात जाऊन त्या दात्याजवळ येते.
यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा- स्तावत्फलं लभते गोप्रदाने। पुत्रांसच् पौत्रांश्च कुलं च सर्व- मासप्तमं तारयते परत्र
गायीच्या अंगावर जितके केस असतात, तितके फळ गायीचे दान केल्याने मिळते. तो आपले मुलगे, नातवंडे आणि संपूर्ण कुळ सातव्या पिढीपर्यंत परलोकात तारतो.
सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति
जो कोणी ब्राह्मणाला सुवर्णशृंग असलेली, कांस्य पात्रात दूध देणारी, धन व वरच्या वस्त्रांसह आणि तीळांची गाय दान करतो, त्याला वसुंचे लोक सहज मिळतात.
स्वकर्मभिर्दानवसंनिरुद्धे तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम्। महार्णवे नौरिव वातयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र
स्वतःच्या कर्मामुळे दान न केल्याने जेव्हा मनुष्य घोर अंधार असलेल्या नरकात पडतो, तेव्हा गायीचे दान त्याला मोठ्या समुद्रात वाऱ्यावर चालणाऱ्या नौकेसारखे दुसऱ्या किनाऱ्यावर पोहोचवते.
यो ब्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विप्रे। ददाति दानं विधिना च यश्च स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य
जो कोणी ब्राह्मणाला कन्यादान करतो, किंवा ब्राह्मणाला जमीन दान करतो, किंवा विधिपूर्वक दान करतो, तो इंद्राचा लोक मिळवतो.
यः सप्तवर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य हव्यं त्वग्नौ नियतः साधुशीलः। सप्तावरान्सप्तपूर्वान्पुनाति पितामहानात्मना कर्मभिः स्वैः
जो सात वर्षे नियमाने, चांगल्या आचरणाने अग्नीत हवि अर्पण करतो, तो आपल्या कर्माने सात पिढ्या पूर्वजांना पवित्र करतो.
किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण- माचक्ष्व मे पृच्तश्चारुरूपे। त्वयाऽनुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्
अग्निहोत्राचा प्राचीन व्रत काय आहे ते मला सांग. सुंदर रूप असलेल्या, मी तुला विचारतो; आज तू मला शिकवलेस, म्हणून मला अग्निहोत्राच्या त्या प्राचीन व्रताची इच्छा आहे.
न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि- र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्। बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति
जो अपवित्र आहे, ज्याने हात धुतले नाहीत, जो वेद जाणत नाही किंवा अज्ञानी आहे, त्याने हवि अर्पण करू नये; कारण देवता नेहमी शुद्धतेची इच्छा करतात आणि श्रद्धा नसलेल्या माणसाचे हवि स्वीकारत नाहीत.
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या- न्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि। अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम्
जो वेद न जाणणारा आहे, त्याला देवतेसाठी हवि अर्पण करण्यास लावू नये; असे केले तर ते हवि व्यर्थ जाते. तार्क्ष्य म्हणतो, अशिक्षित माणूस अपूर्ण असतो; अशा माणसाने अग्निहोत्र करू नये.
रये वै कृशानुं जुह्वति श्रद्दधानाः सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च। गवां लोकं प्राप्यते पुण्यगन्धं पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्
जे श्रद्धेने अग्नीत हवि अर्पण करतात, सत्यव्रती असतात आणि यज्ञातील उरलेले अन्न खातात, ते पुण्यवान गायींच्या सुगंधी लोकात जातात आणि परमेश्वर व सत्याचे दर्शन करतात.
क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे कर्मोदये बुद्दिमभिप्रविष्टाम्। प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे
सुंदर रूप असलेल्या, जेव्हा कर्माचा उदय होतो आणि परलोकातील स्थितीत आत्मज्ञान बुद्धीत प्रवेश करते, तेव्हा मी विचारतो—तू कोण आहेस?
अग्निहोत्रादहमभ्यागताऽस्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय। त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत्
मी अग्निहोत्रातून आले आहे, श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे संशय दूर करण्यासाठी. तुझ्या संगतीमुळे मी हे सत्य व योग्य बोलले आहे.
न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः। रूपं च ते दिव्यमनन्तकान्ति प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि
तुझ्यासारखी दुसरी कोणी नाही; तू अतिशय तेजस्वी आहेस, जणू लक्ष्मीच. तुझे रूप दिव्य, अनंत तेजाने भरलेले आहे आणि तू दिव्य बुद्धीची धनी आहेस, शुभे.
श्रेष्ठानि यानि द्विपदांवरिष्ठ यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति। तैरेव चाहं संप्रवृद्धा भवामि चाप्यायिता रूपवती च विप्र
द्विजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, यज्ञात विद्वान जे उत्तम मिळवतात, त्याच गोष्टींनी मी वाढते आणि सुंदर रूपाने फुलते.
यच्चापि पात्रमुपयुज्यते ह वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा। दिव्येन रूपेण प्रज्ञया च तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन्
कुठलंच भांडे वापरलं, ते लाकडाचं असो, धातूचं असो, किंवा मातीचं असो, हे जाणत्या माणसा, खरी यश मिळण्याची गोष्ट म्हणजे आपली भावना आणि समज, भांड्यामुळे नाही हे लक्षात ठेव.
परं पुराणं तमहं न वेद्मि
तो परम, प्राचीन जो आहे, मला माहित नाही.
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्। स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै- स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः
जे वेद जाणतात, जे नेहमी स्वाध्याय, दान, व्रत आणि पुण्यकर्म करतात, जे तपस्वी दुःखरहित आणि मुक्त झाले आहेत, त्यांनीच तो परम, प्रसिद्ध, प्राचीन तत्त्व गाठलं आहे.
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विपुलो विभाति। तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति मधूदकप्रस्रवणाः सुपुण्याः
त्याच्या मध्यभागी एक सुगंधी आणि पवित्र वेताचा वृक्ष आहे, ज्याला हजारो फांद्या आहेत, तो मोठा आणि तेजस्वी दिसतो; त्याच्या मुळांपासून मधासारखं पाणी वाहतं, ते फारच पवित्र आहे.
शाखांशाखां महानद्यः संयान्ति सिकताशयाः। धानापूपा मांसशाकाः सदापायसकर्दमाः
त्या प्रत्येक फांदीला मोठमोठ्या वाळूच्या पात्र असलेल्या नद्या मिळतात; तिथे नेहमी धान्य, पोळ्या, मांस, भाजीपाला, गोड पेये आणि तांदळाचा चिखल असतो.
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः। ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने
त्या ठिकाणी, अग्नी आणि इंद्र यांच्या नेतृत्वाखालील देवता आणि मरुतगण यांनी उत्तम यज्ञ केले, हे ऋषी.
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह। कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च
मग तो पांडव पुन्हा मार्कंडेयाला म्हणाला, 'मला विवस्वताचा मुलगा मनू याची कथा सांग.'
विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान्। बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः
राजा, विवस्वताचा मुलगा हा महान ऋषी होता, तेजस्वी आणि अत्यंत प्रतापी, तो माणसांत वाघासारखा आणि प्रजापतीसारखा तेजस्वी होता.
ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः। अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम्
मनूने आपल्या शक्ती, तेज, सौभाग्य आणि विशेषतः तपश्चर्येच्या जोरावर आपल्या वडिलांना आणि आजोबांनाही मागे टाकलं.
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः। एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः
तो नराधिप मोठ्या बदरीमध्ये दोन्ही हात वर करून, एका पायावर उभा राहून, कठोर आणि मोठं तप करत होता.
अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्। सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा
त्याने डोकं खाली झुकवून, डोळे न हलवता, दहा हजार वर्षं भयंकर तप केलं.
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्। चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्
एकदा तो तप करत असताना, ओले झाडाचे वस्त्र आणि जटा घातलेला, एका काठीच्या काठीवर एक मासा त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला—
भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम। मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत
'भगवंत, मी लहानसा मासा आहे, मला मोठ्या माशांपासून भीती वाटते; म्हणून कृपया मला त्यांच्यापासून वाचवा, हे व्रतस्थ मना.'
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः। भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी
'माझ्यासारख्या दुर्बळ माशांना नेहमीच बलवान मासे खातात; आमच्यात हीच सदा चालत आलेली रीत आहे.'
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः। त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव
'म्हणून मी या मोठ्या भीतीच्या लाटेत बुडतो आहे, तू मला वाचवावं; मी तुझं उपकार नक्की फेडीन.'
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः। मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्
माशाचं बोलणं ऐकून, मनू वैवस्वताच्या मनात दया आली आणि त्याने स्वतःच्या हाताने त्या माशाला उचललं.