पुरायोनिर्युधाजिच्च अभीष्टानचितो भवः। स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाऽभिधीयते। सत्ययोनिः पुराविच्च सत्यधर्मप्रवर्तकः
त्याला पूर्वज, रणात विजयी, इच्छा पूर्ण करणारा, सन्मानित, सुवर्णासारखा तेजस्वी, जन्मतःच सामर्थ्यवान आणि तांबूस वर्णाचा असं म्हणतात. राजा हा सत्यस्वरूप, प्राचीन आणि सत्यधर्माचा प्रचारक आहे.
अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्। `तस्माद्धि ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म चाव्ययम्
अधर्माची भीती वाटून ऋषींनी क्षत्रियांमध्ये बळ स्थापन केलं. म्हणूनच ब्रह्म हे क्षत्रियावर आणि क्षत्रिय हे अविनाशी ब्रह्मावर अवलंबून आहेत.
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा। तथैव नृपतिर्भूमावधर्मान्नुदते भृशम्
जसा आकाशातला सूर्य आपल्या तेजानं देवांमध्ये अंधार दूर करतो, तसाच राजा पृथ्वीवर अधर्म दूर करतो.
ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्। उत्तरः सिद्ध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्
म्हणूनच राजाचं प्रधानत्व शास्त्राच्या प्रमाणावर सिद्ध होतं; 'राजा' असं जिथे म्हटलं आहे, तिथेच श्रेष्ठता ठरते.
ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः। तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः
मग तो राजा, अत्यंत आनंदित आणि मोठ्या मनाचा, आपली बाजू जिंकल्यावर, ज्याने पूर्वी त्याचं स्तवन केलं त्या अत्रिला हर्षानं म्हणाला.
यस्मात्पूर्वं मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः। सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च
कारण तू, माणसांत, मला पूर्वी श्रेष्ठ म्हटलंस आणि सर्व देवांनी व तू, ब्राह्मणांमधील श्रेष्ठ ऋषी, मला उत्तम मान्य केलंस,
तस्मात्तेऽहंप्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च। दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम्
म्हणून मी तुला अनेक प्रकारचं आणि भरपूर धन देईन; हजार काळ्या वर्णाच्या, सुंदर वस्त्र घातलेल्या आणि अलंकारांनी सजलेल्या दासी देईन.
दशकोटीर्हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश। एतद्ददामि विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं मतो हि मे
दहा कोटी सोनं आणि दहा भार सोन्याच्या नाण्याही मी तुला देतो, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कारण मी तुला सर्वज्ञ मानतो.
तदत्रिनर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्याभिसत्कृतः। प्रत्युज्जगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः
मग अत्रिने हे सर्व योग्यतेनं आणि सन्मानानं स्वीकारलं आणि तो तेजस्वी, महान तपस्वी आपल्या घरी परत गेला.
प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान्। ततः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत
आणि मग तो आनंदानं ते धन आपल्या मुलांना देऊन, शुद्ध मनानं, वनात जाण्याचं ठरवून तिथे गेला.
अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय। पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता
इथेच, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता, सरस्वतीचं एक गीत आहे, जे तिने बुद्धिमान तार्क्ष्याने विचारल्यावर सांगितलं; ते तू ऐक.
किंन श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्। आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं त्वया शिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्
माणसासाठी इथे खरं कल्याण काय आहे, हे सांग, शुभे? आपलं कर्तव्य सोडू नये म्हणून कसं वागावं? हे सुंदर अंग असलेल्या, मला सर्व काही सांग, म्हणजे तुझ्याकडून शिकून मी माझ्या धर्मापासून कधीच विचलित होणार नाही.
कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्। एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि यथा लोकान्विरजाः संचरेयम्
अग्निला कसं आणि कधी हवन करावं, पूजा कशी करावी, आणि कोणत्या वेळी, कोणत्या प्रकारे धर्म नष्ट होत नाही? हे भाग्यवती, हे सर्व मला सांग, म्हणजे मी निष्कलंकपणे लोकांमध्ये वावरू शकेन.
एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन शुश्रूषुणा चोत्तमबुद्दियुक्तम्। तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे
अशा प्रकारे, त्या प्रेमळ आणि ऐकण्यास उत्सुक, श्रेष्ठ बुद्धी असलेल्या तार्क्ष्याने विचारल्यावर, सरस्वतीने त्या धर्मयुक्त, हितकारी ब्राह्मणाला हे शब्द सांगितले.
यो ब्रह्म जानाति यथोपदेशं स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः। स वै पुरो देवलोकस्य गन्ता सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम्
जो ब्रह्मज्ञान शिकविल्याप्रमाणे जाणतो, नेहमी स्वाध्याय करतो, शुद्ध आणि जागरूक असतो, तो देवांच्या लोकात आधी पोहोचतो आणि अमरांसोबत आनंदाचा संग मिळवतो.
तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः। अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः
तिथे सुंदर, विस्तीर्ण, दुःखरहित आणि फुलांनी बहरलेल्या, अत्यंत पवित्र, चिखलरहित, मासळींनी भरलेल्या, उत्तम घाट असलेल्या आणि सोन्याच्या कमळांनी सजलेल्या तळी आहेत.
तासां तीरेष्वासते पुण्यभाजो महीयमानाः पृथगप्सरोभिः। सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि- र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टाः
त्या नद्यांच्या काठी पुण्यवान लोक राहतात, त्यांना अप्सरा वेगवेगळ्या सन्मान देतात. त्या सुवासिक फुलांच्या माळांनी सजलेले, सोन्यासारख्या कांतीचे आणि अतिशय आनंदी असतात.
परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति दत्त्वाऽनड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति। वासो दत्त्वा चान्द्रमसं तु लोकं दत्त्वा हिरण्यममरत्वमेति
गायीचे दान केल्याने मनुष्याला सर्वोच्च लोक मिळतो; बैलाचे दान केल्याने सूर्यलोक मिळतो; वस्त्र दान केल्याने चंद्रलोक मिळतो; आणि सोने दान केल्याने अमरत्व मिळते.
धेनुं दत्त्वा सुप्रमां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च। यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या- स्तावद्वर्षाण्यासते देवलोके
जो माणूस उत्तम, भरपूर दूध देणारी, चांगला वासरू असलेली आणि कुठेही न जाणारी गाय दान करतो, तो त्या गायीच्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतकी वर्षे देवांच्या लोकात राहतो.
अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्। धुरंधरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य
जो कोणी उत्तम व्रत पाळणारा, नांगर ओढणारा, अपार शक्ती असलेला, जुवे लावणारा, बलवान आणि तरुण बैल दान करतो, त्याला दहा गायी दान केल्यासारखे लोक मिळतात.
ददाति यो वै कपिलां सचैलां कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। तैस्तैर्गुणैः कामदुहाऽथ भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति नाकैः
जो कोणी कपिला गाय तिच्या वस्त्रासह, कांस्य पात्रात दूध देणारी, धन व वरच्या वस्त्रांसह दान करतो, ती सर्व गुणांनी युक्त अशी कामधेनू स्वर्गात जाऊन त्या दात्याजवळ येते.
यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा- स्तावत्फलं लभते गोप्रदाने। पुत्रांसच् पौत्रांश्च कुलं च सर्व- मासप्तमं तारयते परत्र
गायीच्या अंगावर जितके केस असतात, तितके फळ गायीचे दान केल्याने मिळते. तो आपले मुलगे, नातवंडे आणि संपूर्ण कुळ सातव्या पिढीपर्यंत परलोकात तारतो.
सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति
जो कोणी ब्राह्मणाला सुवर्णशृंग असलेली, कांस्य पात्रात दूध देणारी, धन व वरच्या वस्त्रांसह आणि तीळांची गाय दान करतो, त्याला वसुंचे लोक सहज मिळतात.
स्वकर्मभिर्दानवसंनिरुद्धे तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम्। महार्णवे नौरिव वातयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र
स्वतःच्या कर्मामुळे दान न केल्याने जेव्हा मनुष्य घोर अंधार असलेल्या नरकात पडतो, तेव्हा गायीचे दान त्याला मोठ्या समुद्रात वाऱ्यावर चालणाऱ्या नौकेसारखे दुसऱ्या किनाऱ्यावर पोहोचवते.
यो ब्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विप्रे। ददाति दानं विधिना च यश्च स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य
जो कोणी ब्राह्मणाला कन्यादान करतो, किंवा ब्राह्मणाला जमीन दान करतो, किंवा विधिपूर्वक दान करतो, तो इंद्राचा लोक मिळवतो.
यः सप्तवर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य हव्यं त्वग्नौ नियतः साधुशीलः। सप्तावरान्सप्तपूर्वान्पुनाति पितामहानात्मना कर्मभिः स्वैः
जो सात वर्षे नियमाने, चांगल्या आचरणाने अग्नीत हवि अर्पण करतो, तो आपल्या कर्माने सात पिढ्या पूर्वजांना पवित्र करतो.
किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण- माचक्ष्व मे पृच्तश्चारुरूपे। त्वयाऽनुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्
अग्निहोत्राचा प्राचीन व्रत काय आहे ते मला सांग. सुंदर रूप असलेल्या, मी तुला विचारतो; आज तू मला शिकवलेस, म्हणून मला अग्निहोत्राच्या त्या प्राचीन व्रताची इच्छा आहे.
न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि- र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्। बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति
जो अपवित्र आहे, ज्याने हात धुतले नाहीत, जो वेद जाणत नाही किंवा अज्ञानी आहे, त्याने हवि अर्पण करू नये; कारण देवता नेहमी शुद्धतेची इच्छा करतात आणि श्रद्धा नसलेल्या माणसाचे हवि स्वीकारत नाहीत.
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या- न्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि। अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम्
जो वेद न जाणणारा आहे, त्याला देवतेसाठी हवि अर्पण करण्यास लावू नये; असे केले तर ते हवि व्यर्थ जाते. तार्क्ष्य म्हणतो, अशिक्षित माणूस अपूर्ण असतो; अशा माणसाने अग्निहोत्र करू नये.
रये वै कृशानुं जुह्वति श्रद्दधानाः सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च। गवां लोकं प्राप्यते पुण्यगन्धं पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्
जे श्रद्धेने अग्नीत हवि अर्पण करतात, सत्यव्रती असतात आणि यज्ञातील उरलेले अन्न खातात, ते पुण्यवान गायींच्या सुगंधी लोकात जातात आणि परमेश्वर व सत्याचे दर्शन करतात.