विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां द्रशने स्थितौ। ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ
असे दोघे वाद घालत असताना, ऋषींच्या उपस्थितीत उभे राहिले. यज्ञात आलेल्यांनी विचारले, 'हे दोघे कोण आहेत?'
प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि। उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण धिष्ठितौ
'या वेण्याच्या सभेत या दोघांना कोणाच्या परवानगीने प्रवेश मिळाला? हे इतके मोठ्याने आणि पुन्हा पुन्हा का बोलत आहेत?'
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधऱ्मवित्। विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत्
मग सर्व धर्म जाणणारा, परमधार्मिक कश्यपाने त्या दोघांच्या येण्याबद्दल सर्वांना सांगितले.
अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान्। आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजसत्तमाः। वैन्यं विधातेत्याहात्रिरत्र नौ संशयो महान्
मग गौतम श्रेष्ठ ऋषींना म्हणाला, 'आमच्यातील हा प्रश्न ऐका, हे श्रेष्ठ द्विजजन. अत्री म्हणतो वेण्य म्हणजे सृष्टीकर्ता; यावरच आमचा मोठा संदेह आहे.'
ततस्तु गौतमेनोक्तं वाक्यं वैन्यस्य संसदि'। श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्दुतम्
मग गौतमाने वेण्याच्या सभेत हे शब्द बोलताच, ते ऐकून महान ऋषी दूताकडे धावले.
सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै। `पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे ब्रह्माणमिव सोमपाः
सर्वांनी नम्र होऊन धर्म जाणणाऱ्या सनत्कुमाराला हा संदेह दूर करण्यासाठी विचारले, जसे सोमपान करणारे ब्रह्माला विचारतात.
स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः। प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः
मग त्या महान तपस्व्याने त्यांचे बोलणे ऐकून, धर्म आणि अर्थ यांचा संग असलेले उत्तर त्यांना दिले.
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह। संयुक्तौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ
ब्राह्मण आणि क्षत्रिय एकत्र आले, तसेच क्षत्रिय आणि ब्राह्मण एकत्र असले, तर ते दोघे मिळून आपल्या शत्रूंना जाळतात, जसे जंगलात आग आणि वारा मिळून जाळतात.
राजा वै प्रथितो धर्मः प्रजानां पतिरेव च। स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता च बृहस्पतिः
राजा हा खरं तर धर्माचं मूर्तिमंत रूप आहे आणि प्रजांचा खरा स्वामी आहे. तोच इंद्र, शुक्र, धाता आणि बृहस्पती असतो.
प्रजापतिर्विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः। य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति
तोच प्रजापती, विराट, सम्राट, क्षत्रिय, पृथ्वीचा स्वामी आणि राजा आहे. ज्याचं अशा नावांनी गौरव केलं जातं, त्याची पूजा कोण करणार नाही?
पुरायोनिर्युधाजिच्च अभीष्टानचितो भवः। स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाऽभिधीयते। सत्ययोनिः पुराविच्च सत्यधर्मप्रवर्तकः
त्याला पूर्वज, रणात विजयी, इच्छा पूर्ण करणारा, सन्मानित, सुवर्णासारखा तेजस्वी, जन्मतःच सामर्थ्यवान आणि तांबूस वर्णाचा असं म्हणतात. राजा हा सत्यस्वरूप, प्राचीन आणि सत्यधर्माचा प्रचारक आहे.
अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्। `तस्माद्धि ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म चाव्ययम्
अधर्माची भीती वाटून ऋषींनी क्षत्रियांमध्ये बळ स्थापन केलं. म्हणूनच ब्रह्म हे क्षत्रियावर आणि क्षत्रिय हे अविनाशी ब्रह्मावर अवलंबून आहेत.
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा। तथैव नृपतिर्भूमावधर्मान्नुदते भृशम्
जसा आकाशातला सूर्य आपल्या तेजानं देवांमध्ये अंधार दूर करतो, तसाच राजा पृथ्वीवर अधर्म दूर करतो.
ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्। उत्तरः सिद्ध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्
म्हणूनच राजाचं प्रधानत्व शास्त्राच्या प्रमाणावर सिद्ध होतं; 'राजा' असं जिथे म्हटलं आहे, तिथेच श्रेष्ठता ठरते.
ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः। तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः
मग तो राजा, अत्यंत आनंदित आणि मोठ्या मनाचा, आपली बाजू जिंकल्यावर, ज्याने पूर्वी त्याचं स्तवन केलं त्या अत्रिला हर्षानं म्हणाला.
यस्मात्पूर्वं मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः। सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च
कारण तू, माणसांत, मला पूर्वी श्रेष्ठ म्हटलंस आणि सर्व देवांनी व तू, ब्राह्मणांमधील श्रेष्ठ ऋषी, मला उत्तम मान्य केलंस,
तस्मात्तेऽहंप्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च। दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम्
म्हणून मी तुला अनेक प्रकारचं आणि भरपूर धन देईन; हजार काळ्या वर्णाच्या, सुंदर वस्त्र घातलेल्या आणि अलंकारांनी सजलेल्या दासी देईन.
दशकोटीर्हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश। एतद्ददामि विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं मतो हि मे
दहा कोटी सोनं आणि दहा भार सोन्याच्या नाण्याही मी तुला देतो, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कारण मी तुला सर्वज्ञ मानतो.
तदत्रिनर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्याभिसत्कृतः। प्रत्युज्जगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः
मग अत्रिने हे सर्व योग्यतेनं आणि सन्मानानं स्वीकारलं आणि तो तेजस्वी, महान तपस्वी आपल्या घरी परत गेला.
प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान्। ततः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत
आणि मग तो आनंदानं ते धन आपल्या मुलांना देऊन, शुद्ध मनानं, वनात जाण्याचं ठरवून तिथे गेला.
अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय। पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता
इथेच, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता, सरस्वतीचं एक गीत आहे, जे तिने बुद्धिमान तार्क्ष्याने विचारल्यावर सांगितलं; ते तू ऐक.
किंन श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्। आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं त्वया शिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्
माणसासाठी इथे खरं कल्याण काय आहे, हे सांग, शुभे? आपलं कर्तव्य सोडू नये म्हणून कसं वागावं? हे सुंदर अंग असलेल्या, मला सर्व काही सांग, म्हणजे तुझ्याकडून शिकून मी माझ्या धर्मापासून कधीच विचलित होणार नाही.
कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्। एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि यथा लोकान्विरजाः संचरेयम्
अग्निला कसं आणि कधी हवन करावं, पूजा कशी करावी, आणि कोणत्या वेळी, कोणत्या प्रकारे धर्म नष्ट होत नाही? हे भाग्यवती, हे सर्व मला सांग, म्हणजे मी निष्कलंकपणे लोकांमध्ये वावरू शकेन.
एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन शुश्रूषुणा चोत्तमबुद्दियुक्तम्। तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे
अशा प्रकारे, त्या प्रेमळ आणि ऐकण्यास उत्सुक, श्रेष्ठ बुद्धी असलेल्या तार्क्ष्याने विचारल्यावर, सरस्वतीने त्या धर्मयुक्त, हितकारी ब्राह्मणाला हे शब्द सांगितले.
यो ब्रह्म जानाति यथोपदेशं स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः। स वै पुरो देवलोकस्य गन्ता सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम्
जो ब्रह्मज्ञान शिकविल्याप्रमाणे जाणतो, नेहमी स्वाध्याय करतो, शुद्ध आणि जागरूक असतो, तो देवांच्या लोकात आधी पोहोचतो आणि अमरांसोबत आनंदाचा संग मिळवतो.
तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः। अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः
तिथे सुंदर, विस्तीर्ण, दुःखरहित आणि फुलांनी बहरलेल्या, अत्यंत पवित्र, चिखलरहित, मासळींनी भरलेल्या, उत्तम घाट असलेल्या आणि सोन्याच्या कमळांनी सजलेल्या तळी आहेत.
तासां तीरेष्वासते पुण्यभाजो महीयमानाः पृथगप्सरोभिः। सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि- र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टाः
त्या नद्यांच्या काठी पुण्यवान लोक राहतात, त्यांना अप्सरा वेगवेगळ्या सन्मान देतात. त्या सुवासिक फुलांच्या माळांनी सजलेले, सोन्यासारख्या कांतीचे आणि अतिशय आनंदी असतात.
परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति दत्त्वाऽनड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति। वासो दत्त्वा चान्द्रमसं तु लोकं दत्त्वा हिरण्यममरत्वमेति
गायीचे दान केल्याने मनुष्याला सर्वोच्च लोक मिळतो; बैलाचे दान केल्याने सूर्यलोक मिळतो; वस्त्र दान केल्याने चंद्रलोक मिळतो; आणि सोने दान केल्याने अमरत्व मिळते.
धेनुं दत्त्वा सुप्रमां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च। यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या- स्तावद्वर्षाण्यासते देवलोके
जो माणूस उत्तम, भरपूर दूध देणारी, चांगला वासरू असलेली आणि कुठेही न जाणारी गाय दान करतो, तो त्या गायीच्या अंगावरील केसांच्या संख्येइतकी वर्षे देवांच्या लोकात राहतो.
अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्। धुरंधरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य
जो कोणी उत्तम व्रत पाळणारा, नांगर ओढणारा, अपार शक्ती असलेला, जुवे लावणारा, बलवान आणि तरुण बैल दान करतो, त्याला दहा गायी दान केल्यासारखे लोक मिळतात.