किंत्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः। यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम्
पण तिथे काही लोक माझ्यावर राग धरून राहतात, हे मला गौतमाने सांगितले आहे, म्हणून मी अजून ठरवू शकत नाही.
तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम्। मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थिकाम्
तिथे मी जे मंगल आणि धर्म, काम, अर्थ यांना धरून बोललो, त्याच्या विरुद्ध काही बोलले तर त्यांच्या त्या शब्दांना काहीच अर्थ उरणार नाही.
गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव। गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम्
मी जाईन, हे बुद्धिमान देवी, तुझे बोलणे मला आवडले. वेण्य मला गायी देईल आणि पुष्कळ संपत्तीही मिळेल.
एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः। गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम्
असा सांगून तो महान तपस्वी वेण्याच्या यज्ञाकडे पटकन गेला. यज्ञस्थळी पोहोचल्यावर अत्रीने त्या राजाची स्तुती केली.
वाक्यैर्मङ्गलसंयुक्तैः पूजयानोऽब्रवीद्वचः। राजन्धन्यस्त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः। स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित्
मंगलमय शब्दांनी त्याचा सन्मान करत अत्री म्हणाला, 'राजा, तू धनवान आणि सर्वांचा स्वामी आहेस. पृथ्वीवर तूच पहिला राजा आहेस. ऋषीगण तुझी स्तुती करतात; तुझ्यासारखा धर्म जाणणारा दुसरा कोणी नाही.'
तमब्रवीदृषिः क्रुद्धो वचनं वै महातपाः
तेव्हा तो महान तपस्वी ऋषी रागाने त्याला म्हणाला—
मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता। अत्र नः प्रथमो धाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः
'अत्री, असे पुन्हा कधीही बोलू नकोस; तुझे मन स्थिर नाही. आपल्यात सर्वांत पहिला म्हणजे सृष्टीकर्ता, महेंद्र आणि प्रजापती.'
अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत। अयमेव विधाता च तथैवेन्द्रः प्रजापतिः। त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह
तेव्हा अत्रीनेही, 'राजेंद्र, गौतम, हाच सृष्टीकर्ता आहे आणि हाच इंद्र, प्रजापती आहे. तू मोहामुळे गोंधळलेला आहेस; तुझ्याकडे खरी समज नाही,' असे उत्तर दिले.
जानामि नाहं मुह्यामि त्वंविवक्षुर्विमुह्यसे। स्तौषि त्वं दर्शनप्रेप्सू राजानं जनसंसदि
'मला सर्व माहीत आहे; मी गोंधळलेलो नाही. तू बोलायच्या इच्छेने गोंधळलेला आहेस. लोकांसमोर तू राजाची स्तुती करतोस, त्याची कृपा मिळवण्यासाठी.'
न वेत्थ परमं धर्मं न चास्त्यत्र प्रयोजनम्। बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना
'तुला श्रेष्ठ धर्म माहीत नाही, आणि इथे काहीच उपयोग नाही. तू अजून लहान आहेस, मूर्ख आहेस, जरी वयाने मोठा दिसत असलास तरी.'
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां द्रशने स्थितौ। ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ
असे दोघे वाद घालत असताना, ऋषींच्या उपस्थितीत उभे राहिले. यज्ञात आलेल्यांनी विचारले, 'हे दोघे कोण आहेत?'
प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि। उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण धिष्ठितौ
'या वेण्याच्या सभेत या दोघांना कोणाच्या परवानगीने प्रवेश मिळाला? हे इतके मोठ्याने आणि पुन्हा पुन्हा का बोलत आहेत?'
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधऱ्मवित्। विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत्
मग सर्व धर्म जाणणारा, परमधार्मिक कश्यपाने त्या दोघांच्या येण्याबद्दल सर्वांना सांगितले.
अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान्। आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजसत्तमाः। वैन्यं विधातेत्याहात्रिरत्र नौ संशयो महान्
मग गौतम श्रेष्ठ ऋषींना म्हणाला, 'आमच्यातील हा प्रश्न ऐका, हे श्रेष्ठ द्विजजन. अत्री म्हणतो वेण्य म्हणजे सृष्टीकर्ता; यावरच आमचा मोठा संदेह आहे.'
ततस्तु गौतमेनोक्तं वाक्यं वैन्यस्य संसदि'। श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्दुतम्
मग गौतमाने वेण्याच्या सभेत हे शब्द बोलताच, ते ऐकून महान ऋषी दूताकडे धावले.
सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै। `पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे ब्रह्माणमिव सोमपाः
सर्वांनी नम्र होऊन धर्म जाणणाऱ्या सनत्कुमाराला हा संदेह दूर करण्यासाठी विचारले, जसे सोमपान करणारे ब्रह्माला विचारतात.
स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः। प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः
मग त्या महान तपस्व्याने त्यांचे बोलणे ऐकून, धर्म आणि अर्थ यांचा संग असलेले उत्तर त्यांना दिले.
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह। संयुक्तौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ
ब्राह्मण आणि क्षत्रिय एकत्र आले, तसेच क्षत्रिय आणि ब्राह्मण एकत्र असले, तर ते दोघे मिळून आपल्या शत्रूंना जाळतात, जसे जंगलात आग आणि वारा मिळून जाळतात.
राजा वै प्रथितो धर्मः प्रजानां पतिरेव च। स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता च बृहस्पतिः
राजा हा खरं तर धर्माचं मूर्तिमंत रूप आहे आणि प्रजांचा खरा स्वामी आहे. तोच इंद्र, शुक्र, धाता आणि बृहस्पती असतो.
प्रजापतिर्विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः। य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति
तोच प्रजापती, विराट, सम्राट, क्षत्रिय, पृथ्वीचा स्वामी आणि राजा आहे. ज्याचं अशा नावांनी गौरव केलं जातं, त्याची पूजा कोण करणार नाही?
पुरायोनिर्युधाजिच्च अभीष्टानचितो भवः। स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाऽभिधीयते। सत्ययोनिः पुराविच्च सत्यधर्मप्रवर्तकः
त्याला पूर्वज, रणात विजयी, इच्छा पूर्ण करणारा, सन्मानित, सुवर्णासारखा तेजस्वी, जन्मतःच सामर्थ्यवान आणि तांबूस वर्णाचा असं म्हणतात. राजा हा सत्यस्वरूप, प्राचीन आणि सत्यधर्माचा प्रचारक आहे.
अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्। `तस्माद्धि ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म चाव्ययम्
अधर्माची भीती वाटून ऋषींनी क्षत्रियांमध्ये बळ स्थापन केलं. म्हणूनच ब्रह्म हे क्षत्रियावर आणि क्षत्रिय हे अविनाशी ब्रह्मावर अवलंबून आहेत.
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा। तथैव नृपतिर्भूमावधर्मान्नुदते भृशम्
जसा आकाशातला सूर्य आपल्या तेजानं देवांमध्ये अंधार दूर करतो, तसाच राजा पृथ्वीवर अधर्म दूर करतो.
ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्। उत्तरः सिद्ध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्
म्हणूनच राजाचं प्रधानत्व शास्त्राच्या प्रमाणावर सिद्ध होतं; 'राजा' असं जिथे म्हटलं आहे, तिथेच श्रेष्ठता ठरते.
ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः। तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः
मग तो राजा, अत्यंत आनंदित आणि मोठ्या मनाचा, आपली बाजू जिंकल्यावर, ज्याने पूर्वी त्याचं स्तवन केलं त्या अत्रिला हर्षानं म्हणाला.
यस्मात्पूर्वं मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः। सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च
कारण तू, माणसांत, मला पूर्वी श्रेष्ठ म्हटलंस आणि सर्व देवांनी व तू, ब्राह्मणांमधील श्रेष्ठ ऋषी, मला उत्तम मान्य केलंस,
तस्मात्तेऽहंप्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च। दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम्
म्हणून मी तुला अनेक प्रकारचं आणि भरपूर धन देईन; हजार काळ्या वर्णाच्या, सुंदर वस्त्र घातलेल्या आणि अलंकारांनी सजलेल्या दासी देईन.
दशकोटीर्हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश। एतद्ददामि विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं मतो हि मे
दहा कोटी सोनं आणि दहा भार सोन्याच्या नाण्याही मी तुला देतो, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, कारण मी तुला सर्वज्ञ मानतो.
तदत्रिनर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्याभिसत्कृतः। प्रत्युज्जगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः
मग अत्रिने हे सर्व योग्यतेनं आणि सन्मानानं स्वीकारलं आणि तो तेजस्वी, महान तपस्वी आपल्या घरी परत गेला.
प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान्। ततः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत
आणि मग तो आनंदानं ते धन आपल्या मुलांना देऊन, शुद्ध मनानं, वनात जाण्याचं ठरवून तिथे गेला.