अन्वेषमाणाः सव्रीडाः सुप्तवद्गतमानसाः। तानब्रवीत्तत्रमुनिस्तार्क्ष्यः परपुरंजयः
शोधता शोधता, लाजलेले आणि जणू काही झोपेत असावं अशा अवस्थेत असताना, त्या ठिकाणी तार्क्ष्य ऋषी, शत्रूंचा पराभव करणारे, त्यांना म्हणाले.
स्यादयं ब्राह्मणः सोऽथयुष्माभिर्यो विनाशितः। पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोबलसमन्वितः
'राजांनो, हा ब्राह्मण ज्याला तुम्ही मारलं, तो खरंच माझा मुलगा असू शकतो, कारण तो तपशक्तीने युक्त होता.'
ते च दृष्ट्वैव तमृषिं विस्मयं परमं गताः। महदाश्चर्यमिति वै ते ब्रुवाणा महीपते
त्या ऋषीला पाहताच ते सर्वजण अत्यंत आश्चर्यचकित झाले आणि म्हणाले, 'हे खूप मोठं आश्चर्य आहे, राजन.'
मृतो ह्ययमितो दृष्टः कथं जीवितमाप्तवान्। किमेतत्तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः। श्रोतुमिच्छामहे विप्र यदि श्रोतव्यमित्युत
हा तर इथे मृत झाला होता, मग पुन्हा कसा जिवंत झाला? हे तपस्येचं सामर्थ्य आहे का, ज्यामुळे तो पुन्हा जिवंत झाला? हे ऐकायला आम्हाला आवडेल, ब्राह्मण, जर ते सांगण्यासारखं असेल तर.
स तानुवाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः। कारणं च प्रवक्ष्यामि हेतुयोगं समासतः। `मृत्युः प्रभवते येन नास्माकं नृपसत्तमाः
त्यांनी उत्तर दिलं, 'राजांनो, आमच्यावर मृत्यूचं वर्चस्व नाही. मी तुम्हाला कारण आणि त्याचा संबंध थोडक्यात सांगतो—मृत्यू आमच्यावर का चालत नाही, हे ऐका, श्रेष्ठ राजांनो.'
शुद्धाचारादनलसाः साध्योपासनतत्पराः। शुद्धान्नाः शुद्धसदना ब्रह्मचर्यव्रतान्विताः
शुद्ध आचार, आळस नसणे, साध्यांची भक्तीभावाने उपासना, शुद्ध अन्न, शुद्ध निवासस्थान आणि ब्रह्मचर्याचं पालन—या सर्वांमुळेच.
सत्यमेवाभिजानीमो नानृते कुर्महे मनः। स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
आम्ही नेहमी सत्यच ओळखतो; असत्याकडे मन वळू देत नाही. आम्ही आपला धर्म पाळतो, म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे। तेषां हि चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
ब्राह्मणांसाठी जे काही हितकारक आहे, तेच आम्ही सांगतो. त्यांचे आचार-विचार आम्ही सांगतो, म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च। संभोज्य शेषमश्नीमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः
आम्ही पाहुण्यांना अन्न-पाणी देऊन सन्मान करतो, नोकरांना योग्य वेळी जेवायला घालतो आणि उरलेलं अन्न स्वतः खातो; म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
क्षान्ता दान्ताः क्षमाशीलास्तीर्थदानपरायणाः। पुण्यदेशनिवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः। तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः
आम्ही संयमी, क्षमाशील, क्षमावंत, तीर्थस्थळी दान देणारे आणि पुण्यभूमीत राहणारे आहोत; म्हणूनच आम्हाला मृत्यूची भीती नाही. तसेच तेजस्वी प्रदेशात राहतो म्हणूनही आम्हाला मृत्यूची भीती नाही.
एतद्वै लेशमात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः। गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद्भयमस्ति वः
हे मी तुम्हाला द्वेष न ठेवता थोडक्यात सांगितलं. आता तुम्ही सर्वजण एकत्र जा; पापाची भीती तुम्हाला नाही.
एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम्। स्वदेशमगमन्हृष्टा राजानो भरतर्षभ
ते सर्वजण 'तसं होवो' असं म्हणत, त्या महर्षीला नमस्कार करून आनंदाने आपल्या आपल्या देशात परतले, हे भरतश्रेष्ठ.
भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणआनां निबोध मे। वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः
आता पुन्हा ब्राह्मणांची महती माझ्याकडून ऐका. इथे वेण्य नावाचा एक राजर्षी होता, जो अश्वमेध यज्ञासाठी दीक्षित झाला होता.
तमत्रिर्गन्तुमारेबे वित्तार्थमिति नः श्रुतम्। भूयोऽर्थं नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात्
आम्हाला असं ऐकायला मिळालं की अत्री धनासाठी त्याच्याकडे जायला निघाला. पण धर्माचं प्रकट रूप पाहून त्याने आपली मागणी पुढे रेटली नाही.
स विचिन्त्य महातेजा वनमेवान्वरोचयत्। धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह
म्हणून तो तेजस्वी पुरुष विचार करून, वनात जाण्याचं ठरवलं आणि आपल्या धर्मपत्नीला व मुलांना बोलावून त्यांना असं सांगितलं.
प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम्। अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम्
आपण भरपूर आणि अखंड फळ मिळवू. वनात लगेच जाणं, जे गुणांनी परिपूर्ण आहे, ते तुम्हा सर्वांना आवडावं.
तं भार्या प्रत्युवाचाथ धनमेवानुरुन्धती। वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहुः
तेव्हा त्याची पत्नी धनाची इच्छा धरून म्हणाली, 'तू वेण्य या महात्म्याकडे जाऊन त्याच्याकडून भरपूर धन माग.'
स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम्। तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु
तो राजर्षी, यज्ञ करणारा, मागणाऱ्याला नक्कीच धन देईल. मग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, भरपूर धन मिळवून,
भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम्। एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः
ते धन नोकरांना आणि मुलांना वाटून, मग हवे तिथे जा. हेच खरे धर्मज्ञांनी सांगितलेलं श्रेष्ठ कर्तव्य आहे.
कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना। वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः
हे महाभागे, हे मला महात्मा गौतम यांनी सांगितलं होतं—वेण्य हा धर्म आणि संपत्तीने युक्त, सत्यव्रती होता.
किंत्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः। यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम्
पण तिथे काही लोक माझ्यावर राग धरून राहतात, हे मला गौतमाने सांगितले आहे, म्हणून मी अजून ठरवू शकत नाही.
तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम्। मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थिकाम्
तिथे मी जे मंगल आणि धर्म, काम, अर्थ यांना धरून बोललो, त्याच्या विरुद्ध काही बोलले तर त्यांच्या त्या शब्दांना काहीच अर्थ उरणार नाही.
गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव। गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम्
मी जाईन, हे बुद्धिमान देवी, तुझे बोलणे मला आवडले. वेण्य मला गायी देईल आणि पुष्कळ संपत्तीही मिळेल.
एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः। गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम्
असा सांगून तो महान तपस्वी वेण्याच्या यज्ञाकडे पटकन गेला. यज्ञस्थळी पोहोचल्यावर अत्रीने त्या राजाची स्तुती केली.
वाक्यैर्मङ्गलसंयुक्तैः पूजयानोऽब्रवीद्वचः। राजन्धन्यस्त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः। स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित्
मंगलमय शब्दांनी त्याचा सन्मान करत अत्री म्हणाला, 'राजा, तू धनवान आणि सर्वांचा स्वामी आहेस. पृथ्वीवर तूच पहिला राजा आहेस. ऋषीगण तुझी स्तुती करतात; तुझ्यासारखा धर्म जाणणारा दुसरा कोणी नाही.'
तमब्रवीदृषिः क्रुद्धो वचनं वै महातपाः
तेव्हा तो महान तपस्वी ऋषी रागाने त्याला म्हणाला—
मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता। अत्र नः प्रथमो धाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः
'अत्री, असे पुन्हा कधीही बोलू नकोस; तुझे मन स्थिर नाही. आपल्यात सर्वांत पहिला म्हणजे सृष्टीकर्ता, महेंद्र आणि प्रजापती.'
अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत। अयमेव विधाता च तथैवेन्द्रः प्रजापतिः। त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह
तेव्हा अत्रीनेही, 'राजेंद्र, गौतम, हाच सृष्टीकर्ता आहे आणि हाच इंद्र, प्रजापती आहे. तू मोहामुळे गोंधळलेला आहेस; तुझ्याकडे खरी समज नाही,' असे उत्तर दिले.
जानामि नाहं मुह्यामि त्वंविवक्षुर्विमुह्यसे। स्तौषि त्वं दर्शनप्रेप्सू राजानं जनसंसदि
'मला सर्व माहीत आहे; मी गोंधळलेलो नाही. तू बोलायच्या इच्छेने गोंधळलेला आहेस. लोकांसमोर तू राजाची स्तुती करतोस, त्याची कृपा मिळवण्यासाठी.'
न वेत्थ परमं धर्मं न चास्त्यत्र प्रयोजनम्। बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना
'तुला श्रेष्ठ धर्म माहीत नाही, आणि इथे काहीच उपयोग नाही. तू अजून लहान आहेस, मूर्ख आहेस, जरी वयाने मोठा दिसत असलास तरी.'